» Страница 3

 
 
 
Сортировать статьи по: дате | популярности | посещаемости | комментариям | алфавиту

Ата-аналарға жадынама

Автор: admin от 8-02-2018, 20:52, посмотрело: 119

2 Ата-аналарға жадынама

- Баланың оқушы болуға ұмтылысын қолдаңыз. Оның мектептегі істеріне сіздің шынайы жетістіктері мен қиындықтарына шынайы қарым- қатынасыңыз жаңа орны мен іс-әрекетінің маңыздылығын түсінуіне көмектеседі.
- Баламен балаңыз мектепке оқу үшін келеді. Баланың қателік жасауға құқы бар.
- Бірінші сынып оқушысымен бірге күн тәртібін жасаңыз, оны орындауын қадағалаңыз.
- Оқу машықтарын меңгерудің бастапқы кезеңінде байқалатын кемшіліктерді елеусіз қалдырмаңыз. Балада, мысалы, тіл кемістігі болса, оқудың бірінші жылында қолға алыңыз.
- Бірінші сынып оқушысының жұмысында міндетті түрде мадақтауға болатын нәрсені іздеңіз. Есіңізде болсын, мадақтау мен эмоциялы қолдау («керемет», «сен өте жақсы орындадың») адамның ақыл-ой жетістігін көтереді.
- Егер сізді баланың жүріс-тұрысында, оқу істеріне бір нәрселер алаңдататын болса, мұғаліммен немесе мектеп психологінен ақыл-кеңес сұрауға ұялмаңыз.
- Мектепке келгеннен кейін балаңыздың өмірінде сізден гөрі беделді адам пайда болады. Бұл-мұғалім. Бірінші сынып оқушысының өз мұғалімі туралы пікірін сыйлаңыз.
- Оқу оңай емес, жауапкершілікті еңбек. Мектепке келу бала өмірін өзгертеді, бірақ оны ойыннан бөлмеу қажет. Ойын жаттығуына керекті уақыт қалуы керек.

Ата-аналарға арналған жадынама.

1. Балаңыздың окуына, тәртібін , баланың белсенділігінің артуына тек мектеп тәрбиесі мен окуының арқасында қол жеткізуге болатынын түсініңіз.

2. Міндетті түрде ата-аналар жиналысынан қалмай, баланың сабағының үлгерімін қадағалаңыз.

3. Балаңыздың күнделікті оқуындағы табысымен ой бөлісіңіз, бүгін қандай жаңа үғым алды ,үйренді, нені үйренді, т.б. Тек қандай баға алғанымен қанағаттанбаңыз.

4. Балаңын күнделікті үй тапсырмасын орындауын қадағалаңыз, егер бала қиналатын болса комектесіңіз, қерісінше өзіңіз орындап беруге үйретіңіз.

5. Баланы тек үй тапсырмасының жүмысымен қалдырмай, ой-орісінің өсуіне қосымша жаналықтар қамтып, білімін жетілдіріңіз.

6. Баланыздың сыныптың және сыныптан тыс жұмыстарға қатысуын қадағалаңыз, көмек көрсетіңіз.

7. Мүмкіндігінше, баланың айтқан әңгімесіне,өзі жайлы, мектебі туралы, достары туралы т.б. ойымен бөлісіп, баланың көзқарасымен қарауға тырысыңыз.

8. Өз мүмкіндігіңізге байланысты мектеп пән мүғаліміңізге көмеккөрсетүді ойлаңыз. Ол сіздің балаңызды тәрбиелеудегі онеріңіздің жоғарылығын көрсетеді.

Категория: Ата-аналарға

 

Әдістемелік кеңес

Автор: admin от 5-02-2018, 22:58, посмотрело: 143

2 «Бекітемін»
Мектеп директоры Н.Беисова

« Жас мамандар мектебінің » жылдық жұмыс жоспары
2017-2018 оқу жылы
[center][/center]
Мақсаты:
Теориялық білімдері мен педагогикалық біліктілігін арттыру үшін
жас мамандарға әдістемелік , практикалық көмек көрсету
Міндеттері:
Жасмамандарғаөздігіненүздіксізкәсібибілімалуғадегенкөзқарасқалыптастыру
оқушылардыоқупәндерініңнегіздерінеоқытуда, оларменсыныптантысжұмысжүргізуде тиімді психология-педагогикалықәдіс-тәсілдерді іріктеу, оларды қолдану дағдыларын дамыту;
кәсіби қызметіне тікелей қатысы бар нормативтік құқықтық актілерді басшылыққа ала білуге баулу

№ Мазмұны Өткізілетін уақыты Жауаптылар
1 ЖММ-нің алғашқы отырысы:
• Еңбек тәртібімен таныстыру
• Жас мамандарға тәлімгер ұстаздар белгілеу
• Жас мамандарға күнтізбелік , сабақ жоспарларын құру үлгілері, сынып журналдарын толтыру жөнінде нұсқау беру


қыркүйек


ӘБ жетекшілері
2 1.Жас мамандарды тәлімгер ұстаздардың сабақтарына қатыстыру
қазан ЖММ мүшелері
ӘБ жетекшілері
3 1.Әдістемелік семинар: «Пәндерді оқытуда ақпараттық технологияларды қолданудың ерекшеліктері»
2. Тоқсандық қорытынды, баға шығару туралы бағдар беру
3. Сынып жетекшілер апаталығы
қараша ӘБ жетекшілері

4 • Өзара сабаққа қатысу журналын толтыру туралы нұсқау беру
• Өз сабағын талдай білуге үйрету желтоқсан ӘБ жетекшілері
5 1. Жас сынып жетекшілеріне көмек.
2. Сынып жетекшісінің ата-анамен жүргізетін жұмыстарының формалары мен әдістері
3. Жас мамандар апталығы қаңтар Жаканаев С, Б.Шалова
6 1.«Жас мамандар сайысы» ақпан
А. Ибраева
7 Дарынды балалармен жұмыс
• Дарынды балаларды анықтаудың негізгі ұстанымдары наурыз
А. Ибраева
8 1.Тәлімгер ұстаз іс-тәжірибесінен жас мамандарға арналған семинар
2.Өз сабақтарына анализ жасауды үйрету сәуір Тәлімгерлер
9 1 .Жас мамандардың жылдық есебі
2. Жыл қорытындысы және жаңа оқу жылына қойылатын міндеттерді анықтау мамыр
А. Ибраева Жас мамандар






Бекітемін
Мектеп директоры Н.Беисова

2017-2018 оқу жылының әдістемелік жұмыс жоспары

№ Жұмыс мазмұны Жауапты мерзімі Қайда қаралады?
1 1.Тамыз кеңесіне дайындық жұмыстары , қатынасу

А. Ибраева тамыз
2 Әдістемелік бірлестіктер құру ӘБЖ 28 тамыз ПК
3 Пән бірлестік жетекшілерінің жұмыс жоспарын бекіту ӘБЖ
4 Әдістемелік қызмет құжаттарын жүйелеу
А. Ибраева ПК
5 Жас мамандарды анықтау
А. Ибраева
қыркүйек
1 Жас мамандарға әдістемелік көмек көрсету
2 Пән мұғалімдерін мемлекеттік нормативті құжаттармен, әдістемелік нұсқау хатпен, стандартпен таныстырып, талқылауы, жұмыс барысында басшылыққа алуын қадағалау
А. Ибраева 1-5 қыркүйек ӘБО
3 Сынып журналдарын тексеру Мектеп әкімшілігі 1-5 қыркүйек
4 Оқу кабинеттерінің жаңа оқу жылына дайындығын қарау. Каирбеков Ч 1-5 қыркүйек Кәсіподақ ұйымы
5 Алғашқы бақылау үзігін талдау, алу. Пән мұғалімдері 6-12 қыркүйек КПК
6 Мұғалімдердің қазіргі күн талабына сай біліктілік деңгейлерің өсуіне жағдай жасау.Курс жұмысын саралау
А. Ибраева 12-14 қыркүйек
7 ОЖСБ, ҰБТ дайындық деңгейі Сынып жетекшілер 25-27 қыркүйек
8 Факультатив, үйірме жұмыстарының жүргізілуі Мектеп әкімшілігі 28-30 қыркүйек
Қазан
1 Озық педагогикалық тәжірибелді анықтау , тарату
А. Ибраева 2-3 қазан
2 Шығармашылық топ мүшелерінің баспа бетінде жариялануы ,талдауы
А. Ибраева 2-4 қазан
3 Семинар «Білім беру технологияларын сабақта қолданудың тиімділігі » тренер мұғалімдер 6-7 қазан
4 «Жауқазын»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 9-18 қазан ӘБО
5 Мұғалімдердің өзара сабаққа қатысу деңгейі Пән мұғалімдері 30-31 қазан
6 Жас мамандар апталығы «Жас келсе іске»
А. Ибраева 16-21қазан
7 Дарынды оқушылармен жасалған жұмыс барысы
А. Ибраева 23-25қазан
8 Мектепішілік олимпиада өткізу
А. Ибраева 27-28 қазан КПК
Қараша
1 Өзіндік білім көтеру жағдайын бақылау 13-15 қараша
2 Аттестациядан өтетін пән мұғалімдерінің сабақтарына қатысу Мектеп әкімшілігі 13-18 қараша
3 «Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалаудың тиімділігі»семинар
А. Ибраева «Достық» ӘБЖ 22-23 қараша
4 «Достық» ӘБ онкүндігі Мектеп әкімшілігі 20-29 қараша ӘБО
5 Авторлық семинар дәрежесін көтеретін пән мұғалімдері Пән мұғалімдері 13-18 қараша
6 5,7 сыныптарда пәндердің жүргізілу деңгейін қадағалау, әдістемелік көмек беру
А. Ибраева Тыныбаева Р 27-30 қараша
желтоқсан
1
А. Ибраева
2 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары бойынша математика, физика, биология пән мұғалімдерінің есебі Пән мұғалімдері
3 2,5,7 сынып оқушыларының бейімделуі бойынша ұйымдастырылған жұмыстар туралы сараптама Мектеп әкімшілігі 11-13желтоқсан
4 10-11 сыныптарда математика,физика ,химия сабағында электронды оқулықтардың қолдану туралы Касенова Н
Баликенова С
Акимжанова А
Ескендирова Г 5-7 желтоқсан
5 «Заңғар»ӘБ онкүндік ӘБЖ 11-21 желтоқсан
6 Сынып журналдарын тексеру
А. Ибраева 22-31 қаңтар
«Жыл мұғалімі» сайысының ережелерімен таныстыру,өткізу Кәсіподақ ұйымы 22 желтоқсан
7 «Оқу үдерісіндегі оқушының зерттеушілік, шығармашылық қабілеттерін арттыру» дөңгелек стол «Заңғар» ӘБ 20-21 желтоқсан
8 Жиынтық бағалаулар қорытындысын шығару Мектеп үйлестірушісі Тоқсан соңында
9 І жарты жылдық бойынша жүргізілген әдістемелік және ӘБ жұмыстарына сараптама
А. Ибраева 27-28 желтоқсан
10 Аудандық олимпиада қорытындысы
А. Ибраева Жоспарға сай
қаңтар
1 Жаңартылған бағдарлама бойыншажасалған жұмыстарға анализ
А. Ибраева 8-9 қаңтар
2 «Білім педагогикалық технологиялардың білім сапасын арттырудағы рөлі» семинар «Балауса» ӘБ 24 қаңтар
3 «Балауса»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 15-25 қаңтар
4 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары бойынша қазақ тілі ,орыс тілі пән мұғалімдерінің есебі
Пән мұғалімдері 29-30 қаңтар
5 «Үздік кабинет» байқауын өткізу Каирбеков Ч 19 қаңтар
6 «Сабақты ұйымдастырудағы кейбір әдіс- тәсілдер»
пед.оқу Шығармашылық топ мүшелері 22-23 қаңтар
7 Сынып журналдарын тексеру: журналдағы мұғалімдердің оқу жүктемелері саны, сапасы
А. Ибраева Тыныбаева Р 26-27 қаңтар

ақпан
1 Пән бойынша құзыреттілікті дамыту, тапсырмаларды дайындау жұмысының нәтижелері / ағылшын тілі ,орыс тілі/ Пән мұғалімдері 1-3 ақпан
2 Химия, математика, физика сабақтар бойынша білім, біліктілік, дағды деңгейін анықтау жұмыстарының жүргізілу деңгейі Пән мұғалімдері 4-7 ақпан
3 Жасмамандарменжұмысбарысытуралы
А. Ибраева 8-10 ақпан
4 Дарындыбалаларменпсихологиялықбағыттағыжұмыстартуралы Психологтар 12-13 ақпан
5 «Интеграл»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 12-22 ақпан
ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары туралы Сынып жетекшілері
«Үздік тәлімгер мен жас маман»байқауы
А. Ибраева 23 ақпан
«Рефлексия берудің тиімділігі» семинар-практикум /ықшам сабақтар көрсету/ ІІІ деңгей мұғалімдері 26-28 ақпан
наурыз
1 Өзара сабаққа қатысу барысы
А. Ибраева 1-3 наурыз
2 «Шабыт»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 12-22 наурыз
3 Мұғалімдердің біліктілігін көтеру жұмысының нәтижесі.
А. Ибраева 5 сәуір
4 Озық тәжірибелерді зерттеу жұмыстарының жүргізілуі
А. Ибраева 6-8 сәуір
5 Мұғалімдердің АКТ пайдалану бойынша жұмыс жасау барысы мен жетістіктері /презентациялар қорғау/
А. Ибраева 9-10 сәуір
6 Журнал тексеру қорытындысы
А. Ибраева
Тыныбаева Р 24 сәуір
7 Мұғалім тарапынан көмекті қажет ететін оқушылармен жасалған жұмыстарды ұйымдастыру барысы ӘБЖ 12-14 наурыз
8 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары туралы Сынып жетекшілері Ай бойы
9 Жиынтық бағалаулар бойынша мониторингісін шығару Соңғы апта 15-17 наурыз
10 Стандарт талаптарының орындалуы бойынша жүргізілген ӘБЖ жұмыстары. ӘБЖ

А. Ибраева 19-20 наурыз

сәуір
1 Емтихан материалдарын дайындау , бекітуге ұсыну Пән мұғалімдері 2-4 сәуір
2 Емтиханның қосымша сабақ кестесін құру Мектеп әкімшілігі 5-7 сәуір
3 «Зерде»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 9-19 сәуір
4 0,1 сынып оқушыларының дайындық деңгейлерін тексеру
А. Ибраева 16-18 сәуір
5 Журнал тексеру қорытындысы Мектеп әкімшілігі 27-28 сәуір
6 «Ең үздік ашық сабақ» байқауын өткізу
А. Ибраева 19-20 сәуір
7 «Жас дарындар» жиынын өткізу
А. Ибраева
Психологтар 30 сәуір
мамыр
1 4 сынып оқушыларының орта мектепке дайындығын бақылау қорытындысы Тыныбаева Р
А. Ибраева
2 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтарының деңгейі туралы.
3 Дарын, Кіші ғылым академиясы, Ақбота т.б. жұмыстарына қатысу деңгейі көрсеткішін жасау А. Ибраева
4 Шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдермен жұмыстың қорытындысы Ибраева А
5 «Ең үздік әдістемлік бірлестік» байқауын өткізу
А. Ибраева
6 Жиынтық бағалаулар бойынша қорытындысын шығару 1,2,5,7 сынып пән мұғалімдері
7 Мұғалімдердің көрсеткіштері бойынша рейтинг және мониторинг жасау Мектеп әкімшілігі
8 ІІ жарты жылдық әдістемелік жұмыстың есебі
А. Ибраева
9 Жылдық пәндік есеп Пән мұғалімдері
10 Келесі оқу жылына міндеттер қабылдау Мектеп ұжымы













«Бекітемін»
Мектеп директоры Н.Беисова





Әдістемелік кеңес отырыстарының жоспары
2017-2018 оқу жылы
№ Жұмыс мазмұны Мерзімі Жауапты
І отырыс
1 Өткен оқу жылындағы әдістемелік жұмыстарға талдау қорытынды.Алдағы оқу жылындағы жасалатын жұмыстарды анықтау тамыз А. Ибраева
2 Әдістемелік кеңес, шығармашылық топтар құрамын анықтау,бекітуге ұсыну А. Ибраева
3 Жасмамандарғатәлімгерлербекіту А. Ибраева
4 ӘБ жоспарларын бекітуге ұсыну ӘБЖ
ІІ отырыс
1 Жаңа педагогикалық, ақпараттық технологияларының тиімділігі.
Қараша ӘБ жетекшілері
2 Олимпиадаға дайындық жұмыстарын жетілдіру жолдары.
Тіл пәні мұғалімдері
3 Жаратылыстану пәндері ӘБ жетекшілерінің пән бойынша білім сапасы туралы есебі. А. Ибраева
4 «Достық » ӘБ онкүндігінің қорытындысы туралы есебі ӘБЖ
ІІІ отырыс
1 Мемлекеттік білім беру стандарттың орындалуы желтоқсан Тыныбаева Р,
А. Ибраева
2 Гуманитарлық пәндер ӘБ жетекшілерінің пән бойынша білім сапасы туралы есебі.
А. Ибраева
3 Оқушылардың жобалау, ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру барысы. ӘБЖ
4 Педагогикалық саладағы жаңалықтар туралы Мектеп әкімшілігі, 2,5,7 сынып жетекшілері
5 «Заңғар» ӘБ онкүндігінің қорытындысы ӘБЖ
ІV ОТЫРЫС наурыз
1 Жаңартылған білім беру бойынша құзыреттілікті дамыту, тапсырмаларды дайындау жұмысының нәтижелері, талдауы
Туканова А,Иманбаева Д
Жаканаева Р,Ескендирова А
Жаксылыкова С,Каирбекова Ж
2 Химия, математика, физика сабақтар бойынша білім, біліктілік, дағды деңгейін анықтау жұмыстарының ұйымдастырылуы Пән мұғалімдері
3 Аттестациядан өтетін пән мұғалімдерінің жұмысына сараптама Мектеп әкімшілігі
4 Оқушыларға ұлттық тәрбие беру бойынша жүргізілген эстетикалық пән мұғалімдерінің есебі Есимбекова Т,Тинибаев М
Рахметова К,Касымханов Е
V ОТЫРЫС
1 Жылдық жоспар бойынша атқарылған жұмыстың орындалуы. мамыр А. Ибраева
2 ӘБЖ жылдық есебі. ӘБЖ
3 Мұғалімдердің жұмыс рейтингісін шығару А. Ибраева ,ӘБЖ
4 Стандарт талаптарының орындалуы бойынша жүргізілген ӘБЖ жұмыстары. ӘБЖ
5 Мұғалімдердің біліктілігін көтеру жұмысының нәтижесі А. Ибраева

Категория: Әдістемелік кеңес

 

Әдістемелік кеңес

Автор: admin от 5-02-2018, 22:57, посмотрело: 110

2 «Бекітемін»
Мектеп директоры Н.Беисова

« Жас мамандар мектебінің » жылдық жұмыс жоспары
2017-2018 оқу жылы
[center][/center]
Мақсаты:
Теориялық білімдері мен педагогикалық біліктілігін арттыру үшін
жас мамандарға әдістемелік , практикалық көмек көрсету
Міндеттері:
Жасмамандарғаөздігіненүздіксізкәсібибілімалуғадегенкөзқарасқалыптастыру
оқушылардыоқупәндерініңнегіздерінеоқытуда, оларменсыныптантысжұмысжүргізуде тиімді психология-педагогикалықәдіс-тәсілдерді іріктеу, оларды қолдану дағдыларын дамыту;
кәсіби қызметіне тікелей қатысы бар нормативтік құқықтық актілерді басшылыққа ала білуге баулу

№ Мазмұны Өткізілетін уақыты Жауаптылар
1 ЖММ-нің алғашқы отырысы:
• Еңбек тәртібімен таныстыру
• Жас мамандарға тәлімгер ұстаздар белгілеу
• Жас мамандарға күнтізбелік , сабақ жоспарларын құру үлгілері, сынып журналдарын толтыру жөнінде нұсқау беру


қыркүйек


ӘБ жетекшілері
2 1.Жас мамандарды тәлімгер ұстаздардың сабақтарына қатыстыру
қазан ЖММ мүшелері
ӘБ жетекшілері
3 1.Әдістемелік семинар: «Пәндерді оқытуда ақпараттық технологияларды қолданудың ерекшеліктері»
2. Тоқсандық қорытынды, баға шығару туралы бағдар беру
3. Сынып жетекшілер апаталығы
қараша ӘБ жетекшілері

4 • Өзара сабаққа қатысу журналын толтыру туралы нұсқау беру
• Өз сабағын талдай білуге үйрету желтоқсан ӘБ жетекшілері
5 1. Жас сынып жетекшілеріне көмек.
2. Сынып жетекшісінің ата-анамен жүргізетін жұмыстарының формалары мен әдістері
3. Жас мамандар апталығы қаңтар Жаканаев С, Б.Шалова
6 1.«Жас мамандар сайысы» ақпан
А. Ибраева
7 Дарынды балалармен жұмыс
• Дарынды балаларды анықтаудың негізгі ұстанымдары наурыз
А. Ибраева
8 1.Тәлімгер ұстаз іс-тәжірибесінен жас мамандарға арналған семинар
2.Өз сабақтарына анализ жасауды үйрету сәуір Тәлімгерлер
9 1 .Жас мамандардың жылдық есебі
2. Жыл қорытындысы және жаңа оқу жылына қойылатын міндеттерді анықтау мамыр
А. Ибраева Жас мамандар






Бекітемін
Мектеп директоры Н.Беисова

2017-2018 оқу жылының әдістемелік жұмыс жоспары

№ Жұмыс мазмұны Жауапты мерзімі Қайда қаралады?
1 1.Тамыз кеңесіне дайындық жұмыстары , қатынасу

А. Ибраева тамыз
2 Әдістемелік бірлестіктер құру ӘБЖ 28 тамыз ПК
3 Пән бірлестік жетекшілерінің жұмыс жоспарын бекіту ӘБЖ
4 Әдістемелік қызмет құжаттарын жүйелеу
А. Ибраева ПК
5 Жас мамандарды анықтау
А. Ибраева
қыркүйек
1 Жас мамандарға әдістемелік көмек көрсету
2 Пән мұғалімдерін мемлекеттік нормативті құжаттармен, әдістемелік нұсқау хатпен, стандартпен таныстырып, талқылауы, жұмыс барысында басшылыққа алуын қадағалау
А. Ибраева 1-5 қыркүйек ӘБО
3 Сынып журналдарын тексеру Мектеп әкімшілігі 1-5 қыркүйек
4 Оқу кабинеттерінің жаңа оқу жылына дайындығын қарау. Каирбеков Ч 1-5 қыркүйек Кәсіподақ ұйымы
5 Алғашқы бақылау үзігін талдау, алу. Пән мұғалімдері 6-12 қыркүйек КПК
6 Мұғалімдердің қазіргі күн талабына сай біліктілік деңгейлерің өсуіне жағдай жасау.Курс жұмысын саралау
А. Ибраева 12-14 қыркүйек
7 ОЖСБ, ҰБТ дайындық деңгейі Сынып жетекшілер 25-27 қыркүйек
8 Факультатив, үйірме жұмыстарының жүргізілуі Мектеп әкімшілігі 28-30 қыркүйек
Қазан
1 Озық педагогикалық тәжірибелді анықтау , тарату
А. Ибраева 2-3 қазан
2 Шығармашылық топ мүшелерінің баспа бетінде жариялануы ,талдауы
А. Ибраева 2-4 қазан
3 Семинар «Білім беру технологияларын сабақта қолданудың тиімділігі » тренер мұғалімдер 6-7 қазан
4 «Жауқазын»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 9-18 қазан ӘБО
5 Мұғалімдердің өзара сабаққа қатысу деңгейі Пән мұғалімдері 30-31 қазан
6 Жас мамандар апталығы «Жас келсе іске»
А. Ибраева 16-21қазан
7 Дарынды оқушылармен жасалған жұмыс барысы
А. Ибраева 23-25қазан
8 Мектепішілік олимпиада өткізу
А. Ибраева 27-28 қазан КПК
Қараша
1 Өзіндік білім көтеру жағдайын бақылау 13-15 қараша
2 Аттестациядан өтетін пән мұғалімдерінің сабақтарына қатысу Мектеп әкімшілігі 13-18 қараша
3 «Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалаудың тиімділігі»семинар
А. Ибраева «Достық» ӘБЖ 22-23 қараша
4 «Достық» ӘБ онкүндігі Мектеп әкімшілігі 20-29 қараша ӘБО
5 Авторлық семинар дәрежесін көтеретін пән мұғалімдері Пән мұғалімдері 13-18 қараша
6 5,7 сыныптарда пәндердің жүргізілу деңгейін қадағалау, әдістемелік көмек беру
А. Ибраева Тыныбаева Р 27-30 қараша
желтоқсан
1
А. Ибраева
2 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары бойынша математика, физика, биология пән мұғалімдерінің есебі Пән мұғалімдері
3 2,5,7 сынып оқушыларының бейімделуі бойынша ұйымдастырылған жұмыстар туралы сараптама Мектеп әкімшілігі 11-13желтоқсан
4 10-11 сыныптарда математика,физика ,химия сабағында электронды оқулықтардың қолдану туралы Касенова Н
Баликенова С
Акимжанова А
Ескендирова Г 5-7 желтоқсан
5 «Заңғар»ӘБ онкүндік ӘБЖ 11-21 желтоқсан
6 Сынып журналдарын тексеру
А. Ибраева 22-31 қаңтар
«Жыл мұғалімі» сайысының ережелерімен таныстыру,өткізу Кәсіподақ ұйымы 22 желтоқсан
7 «Оқу үдерісіндегі оқушының зерттеушілік, шығармашылық қабілеттерін арттыру» дөңгелек стол «Заңғар» ӘБ 20-21 желтоқсан
8 Жиынтық бағалаулар қорытындысын шығару Мектеп үйлестірушісі Тоқсан соңында
9 І жарты жылдық бойынша жүргізілген әдістемелік және ӘБ жұмыстарына сараптама
А. Ибраева 27-28 желтоқсан
10 Аудандық олимпиада қорытындысы
А. Ибраева Жоспарға сай
қаңтар
1 Жаңартылған бағдарлама бойыншажасалған жұмыстарға анализ
А. Ибраева 8-9 қаңтар
2 «Білім педагогикалық технологиялардың білім сапасын арттырудағы рөлі» семинар «Балауса» ӘБ 24 қаңтар
3 «Балауса»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 15-25 қаңтар
4 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары бойынша қазақ тілі ,орыс тілі пән мұғалімдерінің есебі
Пән мұғалімдері 29-30 қаңтар
5 «Үздік кабинет» байқауын өткізу Каирбеков Ч 19 қаңтар
6 «Сабақты ұйымдастырудағы кейбір әдіс- тәсілдер»
пед.оқу Шығармашылық топ мүшелері 22-23 қаңтар
7 Сынып журналдарын тексеру: журналдағы мұғалімдердің оқу жүктемелері саны, сапасы
А. Ибраева Тыныбаева Р 26-27 қаңтар

ақпан
1 Пән бойынша құзыреттілікті дамыту, тапсырмаларды дайындау жұмысының нәтижелері / ағылшын тілі ,орыс тілі/ Пән мұғалімдері 1-3 ақпан
2 Химия, математика, физика сабақтар бойынша білім, біліктілік, дағды деңгейін анықтау жұмыстарының жүргізілу деңгейі Пән мұғалімдері 4-7 ақпан
3 Жасмамандарменжұмысбарысытуралы
А. Ибраева 8-10 ақпан
4 Дарындыбалаларменпсихологиялықбағыттағыжұмыстартуралы Психологтар 12-13 ақпан
5 «Интеграл»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 12-22 ақпан
ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары туралы Сынып жетекшілері
«Үздік тәлімгер мен жас маман»байқауы
А. Ибраева 23 ақпан
«Рефлексия берудің тиімділігі» семинар-практикум /ықшам сабақтар көрсету/ ІІІ деңгей мұғалімдері 26-28 ақпан
наурыз
1 Өзара сабаққа қатысу барысы
А. Ибраева 1-3 наурыз
2 «Шабыт»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 12-22 наурыз
3 Мұғалімдердің біліктілігін көтеру жұмысының нәтижесі.
А. Ибраева 5 сәуір
4 Озық тәжірибелерді зерттеу жұмыстарының жүргізілуі
А. Ибраева 6-8 сәуір
5 Мұғалімдердің АКТ пайдалану бойынша жұмыс жасау барысы мен жетістіктері /презентациялар қорғау/
А. Ибраева 9-10 сәуір
6 Журнал тексеру қорытындысы
А. Ибраева
Тыныбаева Р 24 сәуір
7 Мұғалім тарапынан көмекті қажет ететін оқушылармен жасалған жұмыстарды ұйымдастыру барысы ӘБЖ 12-14 наурыз
8 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтары туралы Сынып жетекшілері Ай бойы
9 Жиынтық бағалаулар бойынша мониторингісін шығару Соңғы апта 15-17 наурыз
10 Стандарт талаптарының орындалуы бойынша жүргізілген ӘБЖ жұмыстары. ӘБЖ

А. Ибраева 19-20 наурыз

сәуір
1 Емтихан материалдарын дайындау , бекітуге ұсыну Пән мұғалімдері 2-4 сәуір
2 Емтиханның қосымша сабақ кестесін құру Мектеп әкімшілігі 5-7 сәуір
3 «Зерде»ӘБ онкүндігі ӘБЖ 9-19 сәуір
4 0,1 сынып оқушыларының дайындық деңгейлерін тексеру
А. Ибраева 16-18 сәуір
5 Журнал тексеру қорытындысы Мектеп әкімшілігі 27-28 сәуір
6 «Ең үздік ашық сабақ» байқауын өткізу
А. Ибраева 19-20 сәуір
7 «Жас дарындар» жиынын өткізу
А. Ибраева
Психологтар 30 сәуір
мамыр
1 4 сынып оқушыларының орта мектепке дайындығын бақылау қорытындысы Тыныбаева Р
А. Ибраева
2 ҰБТ және ОЖСБ дайындықтарының деңгейі туралы.
3 Дарын, Кіші ғылым академиясы, Ақбота т.б. жұмыстарына қатысу деңгейі көрсеткішін жасау А. Ибраева
4 Шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдермен жұмыстың қорытындысы Ибраева А
5 «Ең үздік әдістемлік бірлестік» байқауын өткізу
А. Ибраева
6 Жиынтық бағалаулар бойынша қорытындысын шығару 1,2,5,7 сынып пән мұғалімдері
7 Мұғалімдердің көрсеткіштері бойынша рейтинг және мониторинг жасау Мектеп әкімшілігі
8 ІІ жарты жылдық әдістемелік жұмыстың есебі
А. Ибраева
9 Жылдық пәндік есеп Пән мұғалімдері
10 Келесі оқу жылына міндеттер қабылдау Мектеп ұжымы













«Бекітемін»
Мектеп директоры Н.Беисова





Әдістемелік кеңес отырыстарының жоспары
2017-2018 оқу жылы
№ Жұмыс мазмұны Мерзімі Жауапты
І отырыс
1 Өткен оқу жылындағы әдістемелік жұмыстарға талдау қорытынды.Алдағы оқу жылындағы жасалатын жұмыстарды анықтау тамыз А. Ибраева
2 Әдістемелік кеңес, шығармашылық топтар құрамын анықтау,бекітуге ұсыну А. Ибраева
3 Жасмамандарғатәлімгерлербекіту А. Ибраева
4 ӘБ жоспарларын бекітуге ұсыну ӘБЖ
ІІ отырыс
1 Жаңа педагогикалық, ақпараттық технологияларының тиімділігі.
Қараша ӘБ жетекшілері
2 Олимпиадаға дайындық жұмыстарын жетілдіру жолдары.
Тіл пәні мұғалімдері
3 Жаратылыстану пәндері ӘБ жетекшілерінің пән бойынша білім сапасы туралы есебі. А. Ибраева
4 «Достық » ӘБ онкүндігінің қорытындысы туралы есебі ӘБЖ
ІІІ отырыс
1 Мемлекеттік білім беру стандарттың орындалуы желтоқсан Тыныбаева Р,
А. Ибраева
2 Гуманитарлық пәндер ӘБ жетекшілерінің пән бойынша білім сапасы туралы есебі.
А. Ибраева
3 Оқушылардың жобалау, ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру барысы. ӘБЖ
4 Педагогикалық саладағы жаңалықтар туралы Мектеп әкімшілігі, 2,5,7 сынып жетекшілері
5 «Заңғар» ӘБ онкүндігінің қорытындысы ӘБЖ
ІV ОТЫРЫС наурыз
1 Жаңартылған білім беру бойынша құзыреттілікті дамыту, тапсырмаларды дайындау жұмысының нәтижелері, талдауы
Туканова А,Иманбаева Д
Жаканаева Р,Ескендирова А
Жаксылыкова С,Каирбекова Ж
2 Химия, математика, физика сабақтар бойынша білім, біліктілік, дағды деңгейін анықтау жұмыстарының ұйымдастырылуы Пән мұғалімдері
3 Аттестациядан өтетін пән мұғалімдерінің жұмысына сараптама Мектеп әкімшілігі
4 Оқушыларға ұлттық тәрбие беру бойынша жүргізілген эстетикалық пән мұғалімдерінің есебі Есимбекова Т,Тинибаев М
Рахметова К,Касымханов Е
V ОТЫРЫС
1 Жылдық жоспар бойынша атқарылған жұмыстың орындалуы. мамыр А. Ибраева
2 ӘБЖ жылдық есебі. ӘБЖ
3 Мұғалімдердің жұмыс рейтингісін шығару А. Ибраева ,ӘБЖ
4 Стандарт талаптарының орындалуы бойынша жүргізілген ӘБЖ жұмыстары. ӘБЖ
5 Мұғалімдердің біліктілігін көтеру жұмысының нәтижесі А. Ибраева

Категория: Әдістемелік кеңес

 

Екіаша орта мектебі Астана қаласының 20 жылдығына арналған іс-шара туралы мәлімет

Автор: admin от 5-02-2018, 22:48, посмотрело: 314

1
Екіаша орта мектебі
Астана қаласының 20 жылдығына арналған іс-шара туралы мәлімет


Қосымша
№ Іс-шара Өткізу күні/ Орындау мерзімі Орындалуы туралы ақпарат
1 2017 жылда мектеп оқушыларының футболдан «Былғары доп» турнирі 1-7 қараша 1-7 қараша аралығында мектеп оқушылары арасында футболдан «Былғары доп» турнирі ұйымдастырылып өтікізілді.
2 Ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларға «Мейірім» акциясы 11-22 желтоқсан 11-20 желтоқсан аралығында ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларға «Мейірім» акциясы өтті. Акция барысында оқушыларға көмек көрсетілді.
3 Оқушылар арасында «Астананың 20 жылдығына -20 кітап» тақырыбында көркем әдебиеттер оқу Жыл бойы Оқушылар арасында «Астананың 20 жылдығына -20 кітап» тақырыбында көркем әдебиеттер оқудан байқау ұйымдастырылуда. Нәтижесі оқу жылының аяғында анықталады.
4 «Менің сүйікті ару қалам-Астанам» тақырыбында сурет байқауы 12 қаңтар 12 қаңтар күні «Менің сүйікті ару қалам-Астанам» тақырыбында сурет байқауы өтті. Байқау нәтижесінде Төмендегі оқушалар марапатталды: Ришатов Радмир, Қасен Олжас, Тұрсынбай Еркебұлан, Мухаметжан Бауыржан, Төлеуғазиева Айша, Пузанева Алина, Абеуталып Роза, Абуталип Гүлім, Сулеймен Дана, Ақметқазы Меруерт, Оралбек Камшат, Тертюбаева Мадина, Еспол Айнас, Жетпісхан Нұрила, Қасымбаева Айгерім
5 «Астана-ел мақтанышы» тақырыптарында кітапханада кітап көрмесі Жыл бойы Мектеп кітапханасында «Астана-ел мақтанышы» тақырыптарында кітап көрмесі қойылды.

Приложение
№ Мероприятие Дата проведения/
Срок исполнения Информация об исполнении
1 Турнир по футболу между учениками «Кожаный мяч!» 1-7 ноябрь с 1по 7 ноября был проведен турнир по футболу между учениками
2 Акция «Мейірім» для детей оставшихся без попечения родителей 11-22 декабрь 11-20 декабря прошла акция «Мейірім»для детей оставшихся без попечения родителей. в ходе акции была оказана помощь этим детям.
3 Конкурс по чтению художественной литературы среди учеников под заголовкам «20 лет Астаны-20 книг» весь год Среди учеников школы организовал конкурс по чтению художественной литературы «20 лет Астаны -20 книг». Итоги будут подведены в конце учебного года
4 Конкурс рисунков «Мой любимый город -Астана» 12 январь 12 января был проведен конкурс рисунков «Мой любимый город-Астана». По итогам конкурса были награждены следующие ученики:
Ришатов Радмир, Қасен Олжас, Тұрсынбай Еркебұлан, Мухаметжан Бауыржан, Төлеуғазиева Айша, Пузанева Алина, Абеуталып Роза, Абуталип Гүлім, Сулеймен Дана, Ақметқазы Меруерт, Оралбек Камшат, Тертюбаева Мадина, Еспол Айнас, Жетпісхан Нұрила, Қасымбаева Айгерім
5 Выставка книг в библиотеке «Астана-гордость нации» весь год В школьной библиотеке была организована выставка книг «Астана-гордость нации»

Категория: Мерекелік іс-шаралар

 

Екіаша орта мектебі 9 желтоқсан –Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күніне өткізілген іс-шараларға ақпарат

Автор: admin от 5-02-2018, 22:47, посмотрело: 143

1 Екіаша орта мектебі 9 желтоқсан –Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күніне өткізілген іс-шараларға
ақпарат

Қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру және «100 нақты қадам» Ұлт жоспарының 13 қадамын орындау мақсатында тоғызыншы желтоқсан –Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күніне орай, мектебімізде түрлі іс-шара жоспары жасалып, жоспар бойынша іс-шаралар өтті. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті ең бастысы отбасынан, әр адамның санасынан бастағаны абзал.
«Сыбайлас жемқорлықпен күрес-ортақ парызымыз» тақырыбында шеру ұйымдастырылды. Сонымен қатар «Адал ұрпақ» мектепішілік клуб мүшелері әдеби монтаж өткізді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Сыбайлас жемқорлықпен күрес көптің ісі» тақырыбы бойынша дөңгелек үстел ұйымдастырылып, өтті.

 

«Қызметтік этика-сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті

қалыптастырудың басым шарты» тақырыбы бойынша ұстаздар арасында семинар-тренинг өтті.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Сыбайлас жемқорлыққа жол жоқ» тақырыбында оқушылар арасында эссе (шығарма) жазу байқауы ұйымдастырылып, өтті. Нәтижесінде 5-7 сынып оқушылар арасынан І орын Сағымбек Аяулым, ІІ орын Уралбек Камила, ІІІ орын Адилбекова Қарақат және Беймұхамбет Елдос. 8-10 сыныптар арасынан І орын Молдағазиева Зере, ІІ орын Долданбек Аружан,ІІІ орын Тасыбек Гүлзат жеңімпаз болып, марапатталды.

5-10 сыныптар арасында «Қоғамдағы жат көріністер», 1-4 сыныптар арасында «Адал және сатылмайтын еңбек бейнесі» тақырыпта сурет байқауы ұйымдастырылып жеңімпаздар анықталды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


5-10 сыныптар арасынан І орын Ергембай Данияр, Ахметқазы Камшат, Молдағазиева Амина, ІІ орын Серікбайқызы Жұлдыз, Жетпісхан Нұрила, Абуталип Жансая, ІІІ орын Ахметқазы Меруерт, Уралбек Камила, Қызыров Дияр. 1-4 сыныптар арасынан І орын Қанат Нұрай, Даулетжан Айдана, ІІ орын Дулатқызы Ақмарал, Ақыбай Нұрбол, ІІІ орын Тұрсынбай Дина, Ахметқазы Назерке, Дюсенбек Нұрай марапатталды.

Сонымен қатар волейбол, шахмат, дойбыдан жарыстар ұйымдастырылып өткізілді.

 



Категория: Мерекелік іс-шаралар

 

Екіаша орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі «Таза қол» акциясының ақпараты

Автор: admin от 5-02-2018, 22:44, посмотрело: 115

1 Сарқан аудандық білім бөлімінің
Екіаша орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі «Таза қол» акциясының ақпараты
«ҚР ДСМ ҚДСК Алматы облысы ҚДСД» Алматы облысы денсаулық сақтау басқармасы және Алматы облысы білім басқармасының 05.10.2017 жылы «Алматы облысында ішек жұқпаларының алдын алу бойынша санитариялық –эпидемияға қарсы іс-шараларды жүргізу барысында № 423-н/№481-н,604-н бұйрығына негізделе отырып, ішек жұқпаларының алдын алу мақсатында Екіаша орта мектебінде «Таза қол» акциясы ұйымдастырылды. Акция барысында 1-6 сынып оқушылар арасында қол жуу әдістерін оқытуға арналған әңгімелер, дәрістер, сынып сағаты, «жедел ішек аурулары мен тағамнан уланудың алдын алу» тақырыбында ақпараттық жарнамалар, дөңгелек үстел, «Таза қол» жедел ішек ауруларының алдын алу тақырыбында диктанттар жазылып, «Қолды дұрыс жуамыз!» тақырыбында сұрақ-жауап сайысы өткізілді. Сонымен қатар қол жуу әдістері бойынша жадынаманы қол жуғыш раковина маңына ілінді. Оқушыларға брошюра, парақшалар таратылды.
Бекітемін
Мектеп директоры Н.Беисова


Екіаша орта мектебі
«Таза қол» акциясына қатысқан оқушылар туралы мәлімет

№ Сынып Оқушылар саны Қатысқаны Сынып жетекшісі Қолы
1 1 «А» 20 18 А.Туканова
2 1 «Б» 20 17 Д. Иманбаева
3 1 «В» 6 6 К.Рахметова
4 2 «А» 23 22 А.Есеркеева
5 2 «Б» 22 22 Б.Косаева
6 2 «В» 5 5 Р.Жаканаева
7 3 «А» 17 17 Р.Мангулова
8 3 «Б» 19 19 М.Сыдыкова
9 3 -4 «В» 7 7 Б.Жаканаева
10 4 «А» 24 24 С.Аубакирова
11 4 «Б» 22 20 Л.Бесбаева
12 5 «А» 24 24 З.Рымбаева
13 5 «Б» 25 24 А.Дуанова
14 6 «А» 22 21 Н.Касенова
15 6 «Б» 22 22 А.Ескендирова
16 6 «В» 5 5 С.Баликенова


№ Сынып Оқушылар саны Диктант жазғаны Сынып жетекшісі Қолы
1 3 «А» 17 17 Р.Мангулова
2 3 «Б» 19 18 М.Сыдыкова
3 3 -4 «В» 7 7 Б.Жаканаева
4 4 «А» 24 24 С.Аубакирова
5 4 «Б» 22 20 Л.Бесбаева
6 5 «А» 24 24 З.Рымбаева
7 5 «Б» 25 24 А.Дуанова
8 6 «А» 22 21 Н.Касенова
9 6 «Б» 22 22 А.Ескендирова
10 6 «В» 5 5 С.Баликенова

Мектеп медбикелері Б.Атутанова
Н.Калкеева

Категория: Жаңалық

 

Екіаша орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі «Таза қол» акциясының ақпараты

Автор: admin от 5-02-2018, 22:44, посмотрело: 115

1 Сарқан аудандық білім бөлімінің
Екіаша орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі «Таза қол» акциясының ақпараты
«ҚР ДСМ ҚДСК Алматы облысы ҚДСД» Алматы облысы денсаулық сақтау басқармасы және Алматы облысы білім басқармасының 05.10.2017 жылы «Алматы облысында ішек жұқпаларының алдын алу бойынша санитариялық –эпидемияға қарсы іс-шараларды жүргізу барысында № 423-н/№481-н,604-н бұйрығына негізделе отырып, ішек жұқпаларының алдын алу мақсатында Екіаша орта мектебінде «Таза қол» акциясы ұйымдастырылды. Акция барысында 1-6 сынып оқушылар арасында қол жуу әдістерін оқытуға арналған әңгімелер, дәрістер, сынып сағаты, «жедел ішек аурулары мен тағамнан уланудың алдын алу» тақырыбында ақпараттық жарнамалар, дөңгелек үстел, «Таза қол» жедел ішек ауруларының алдын алу тақырыбында диктанттар жазылып, «Қолды дұрыс жуамыз!» тақырыбында сұрақ-жауап сайысы өткізілді. Сонымен қатар қол жуу әдістері бойынша жадынаманы қол жуғыш раковина маңына ілінді. Оқушыларға брошюра, парақшалар таратылды.
Бекітемін
Мектеп директоры Н.Беисова


Екіаша орта мектебі
«Таза қол» акциясына қатысқан оқушылар туралы мәлімет

№ Сынып Оқушылар саны Қатысқаны Сынып жетекшісі Қолы
1 1 «А» 20 18 А.Туканова
2 1 «Б» 20 17 Д. Иманбаева
3 1 «В» 6 6 К.Рахметова
4 2 «А» 23 22 А.Есеркеева
5 2 «Б» 22 22 Б.Косаева
6 2 «В» 5 5 Р.Жаканаева
7 3 «А» 17 17 Р.Мангулова
8 3 «Б» 19 19 М.Сыдыкова
9 3 -4 «В» 7 7 Б.Жаканаева
10 4 «А» 24 24 С.Аубакирова
11 4 «Б» 22 20 Л.Бесбаева
12 5 «А» 24 24 З.Рымбаева
13 5 «Б» 25 24 А.Дуанова
14 6 «А» 22 21 Н.Касенова
15 6 «Б» 22 22 А.Ескендирова
16 6 «В» 5 5 С.Баликенова


№ Сынып Оқушылар саны Диктант жазғаны Сынып жетекшісі Қолы
1 3 «А» 17 17 Р.Мангулова
2 3 «Б» 19 18 М.Сыдыкова
3 3 -4 «В» 7 7 Б.Жаканаева
4 4 «А» 24 24 С.Аубакирова
5 4 «Б» 22 20 Л.Бесбаева
6 5 «А» 24 24 З.Рымбаева
7 5 «Б» 25 24 А.Дуанова
8 6 «А» 22 21 Н.Касенова
9 6 «Б» 22 22 А.Ескендирова
10 6 «В» 5 5 С.Баликенова

Мектеп медбикелері Б.Атутанова
Н.Калкеева

Категория: Жаңалық

 

Бала құқықтары туралы Конвенция

Автор: admin от 5-02-2018, 22:40, посмотрело: 134

0 Бала құқықтары туралы Конвенцияны ратификациялау туралы
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысы

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес қаулы етеді:
Нью-Йоркте 1994 жылғы 16 ақпанда қол қойылған 1989 жылғы 20 қарашадағы Бала құқықтары туралы Конвенция ратификациялансын.

Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы

БАЛА ҚҰҚЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯ
(Нью-Йорк, 20 қараша 1989 ж.)

Кіріспе

Осы Конвенцияға қатысушы мемлекеттер,
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген қағидаттарға сәйкес қоғамның барлық мүшелеріне тән қадір-қасиетін, теңдей және ажырамас құқықтарын тану жер бетінде бостандықты, әділдікті және бейбітшілікті қамтамасыз етудің негізі болып табылады деп есептей отырып,
Біріккен Ұлттардың халықтары Жарғыда өздерінің адамның негізгі құқықтарына, жеке адам баласының қадір-қасиеті мен құндылығына деген сенімін қуаттағанын және кең ауқымды бостандықта әлеуметтік прогреске және өмір сүру жағдайларын жақсартуға жәрдемдесуге бекем бел буғанын назарға ала отырып,
Біріккен Ұлттар Ұйымы Жалпыға бірдей адам құқығы декларациясында және Адам құқықтары туралы халықаралық пактілерде жария еткен құқықтар мен бостандықтардың бәріне және әрбір адамның нәсілі, түр-түсі, жынысы, тілі, діні, саяси немесе өзге де сенім-нанымдары, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегі, мүліктік жағдайы, туылуы сияқты белгілері немесе өзге де жағдайлары бойынша қандай да бір айырмасыз ие болуға тиіс екендігіне келіскендігін тани отырып,
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясында балалардың ерекше қамқорлық пен көмекке құқылы екендігін жариялағанын еске ала отырып,
отбасына қоғамның негізгі ұясы ретінде және оның барлық мүшелерінің, әсіресе балалардың өсіп-жетілуінің және игілігінің табиғи ортасы ретінде, қоғам шеңберінде өз міндеттерін мойнына толық ала алатындай қажетті қорғау және жәрдем көрсетілуі тиіс екендігіне кәміл сене отырып,
баланың жеке басы толық және үйлесімді дамуы үшін оның отбасы аясында, бақыт, махаббат және түсінушілік ахуалында өсуі қажет екендігін тани отырып,
бала қоғамда өздігінше өмір сүруге толық дайын болуға және Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген идеалдардың, әсіресе, бейбітшілік, қадір-қасиет, төзімділік, еркіндік, теңдік және ынтымақтастық рухында тәрбиеленуге тиіс деп санай отырып,
баланы осындай ерекше қорғауға деген қажеттіліктің 1924 жылғы Бала құқықтарының Женева декларациясында және 1959 жылғы 20 қарашадағы Бас Ассамблея қабылдаған Бала құқықтары декларациясында қамтылғанын және оның Жалпыға бірдей адам құқықтарының декларациясында, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 23 және 24-баптарда), Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 10-бапта), сондай-ақ балалардың игілігі мәселесімен айналысушы мамандандырылған мекемелер мен халықаралық ұйымдардың жарғыларында және тиісті құжаттарында танылғанын назарға ала отырып,
Бала құқықтарының декларациясында «бала туылғанға дейін, сондай-ақ туылған соң да тиісті құқықтық қорғауды қоса алғанда, оның тәні мен ақыл-есінің жетілмегендігіне байланысты арнайы қорғау мен қамқорлықты қажет етеді» деп көрсетілгенін назарға ала отырып,
балаларды қорғауға және олардың игілігіне қатысты, әсіресе балаларды ұлттық және халықаралық деңгейлерде тәрбиелеуге және асырап алуға беру кезінде, Әлеуметтік және құқықтық қағидаттар туралы декларацияның ережелеріне, Біріккен Ұлттар Ұйымының жасы кәмелетке толмағандарға қатысты әділ сот жүргізу жөніндегі («Пекин ережелері») Минимальды қалыптық ережелеріне және Төтенше жағдайлар мен қарулы жанжалдар кезінде әйелдер мен балаларды қорғау туралы декларацияның ережелеріне сілтеме жасай отырып,
дүниежүзінің барлық елдерінде аса ауыр жағдайларда өмір сүріп жатқан балалар бар екенін және мұндай балалар ерекше көңіл бөлуді қажет ететіндігін мойындай отырып,
баланы қорғау және оның үйлесімді дамуы үшін әрбір халықтың дәстүрлері мен мәдени құндылықтарының маңыздылығын тиісті түрде ескере отырып,
әрбір елде, атап айтқанда, дамушы елдерде балалардың өмір сүру жағдайын жақсарту үшін халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын тани отырып,
төмендегілер туралы келісті:

І БӨЛІМ

1-бап

Осы Конвенцияның мақсаттары үшін әрбір адам баласы 18 жасқа толғанға дейін, егер осы балаға қолданылатын заң бойынша ол кәмелеттік жасқа бұрынырақ толып қоймаса, бала болып саналады.

2-бап

1. Қатысушы мемлекеттер өздерінің юрисдикциясы шектерінде тұратын әрбір баланың осы Конвенциямен көзделген, оның ата-анасының немесе қамқоршысының қандай да бір кемсітушіліксіз нәсіліне, түр-түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де сенім-нанымдарына, ұлттық, этникалық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік жағдайына, баланың денсаулығының және туылуының жай-күйіне немесе өзге де жағдайларына қарамастан, барлық құқықтарын құрметтейді және қамтамасыз етеді.
2. Қатысушы мемлекеттер баланы кемсітушіліктің немесе баланың, оның ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе отбасының өзге де мүшелерінің мәртебесінің, қызметінің, көзқарасының немесе сенім-нанымдарының негізінде жазалаудың барлық нысандарынан қорғауды қамтамасыз ету үшін қажетті шаралардың бәрін қабылдайды.

3-бап

1. Балаларға қатысты қолданылатын іс-әрекеттердің, оларды әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерімен айналысатын мемлекеттік немесе жеке мекемелердің, соттардың, әкімшілік немесе заң шығарушы органдардың қабылдағанына қарамастан, бәрінде де ең бірінші кезекте баланың мүдделерін барынша толық қамтамасыз етуге көңіл бөлінеді.
2. Қатысушы мемлекеттер заң бойынша бала үшін жауапкершілікті мойнына алған оның ата-анасының, қамқоршыларының немесе басқа да адамдардың құқықтары мен міндеттерін назарға ала отырып, баланың игілігі үшін қажетті қорғау мен қамқорлықты қамтамасыз етуге міндеттенеді және осы мақсатпен барлық тиісті заң шығару және әкімшілік шараларын қабылдайды.
3. Қатысушы мемлекеттер балалардың қамқорлығына немесе оларды қорғауға жауапты мекемелердің, қызмет көрсетуші орындар мен органдардың құзыретті органдар белгілеген нормаларға, атап айтқанда қауіпсіздік пен денсаулық сақтау саласында және олардың персоналының саны мен жарамдылығы, сондай-ақ құзыретті қадағалау тұрғысынан да сәйкес келуін қамтамасыз етеді.

4-бап

Қатысушы мемлекеттер осы Конвенцияда танылған құқықтарды жүзеге асыру үшін барлық қажетті заң шығарушы, әкімшілік және басқа да шараларды қабылдайды.
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты қатысушы мемлекеттер мұндай шараларды мүмкіндігінше өздерінде қолда бар ресурстарды пайдалана отырып, қажет болған жағдайда, халықаралық ынтымақтастық шеңберінде қабылдайды.

5-бап

Қатысушы мемлекеттер ата-аналардың және тиісті жағдайларда кеңейтілген отбасы немесе қауымдастық мүшелерінің, жергілікті салт-дәстүрімен көзделгендей, қамқоршылардың немесе баланың дамып келе жатқан қабілеттеріне сәйкес және осы Конвенциямен танылған құқықтарды жүзеге асыруда балаға тиісті түрде басшылық жасап және жетекшілік ететін, бала үшін заң бойынша жауапты басқа да адамдардың жауапкершілігін, құқықтары мен міндеттерін құрметтейді.

6-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әрбір баланың өмір сүруге деген ажырамас құқығы бар екенін таниды.
2. Қатысушы мемлекеттер барынша мүмкін дәрежеде баланың тірі қалуын және денсаулығының мықты болып өсуін қамтамасыз етеді.

7-бап

1. Бала туылған бетте тіркеуге алынады және туылған сәттен бастап оның есімі қойылып, азаматтық алуға құқығы бар, сондай-ақ мүмкіндігінше өзінің ата-аналарын білуге және олардың қамқорлығына ие болуға құқылы.
2. Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңнамасына сәйкес осы құқықтардың жүзеге асуын және осы саладағы тиісті халықаралық құжаттарға сәйкес, атап айтқанда, егер өзгеше түрде баланың азаматтығы болмаған жағдайда, өздерінің міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етеді.

8-бап

1. Қатысушы мемлекеттер заңмен көзделгеніндей, баланың жеке басының даралығын, бұған азаматтығын, есімін және отбасылық байланыстарын сақтау құқығын қоса алғанда, оған заңсыз араласуға жол бермей, құрметтеуге міндеттенеді.
2. Егер бала заңсыз түрде өзінің жеке басының даралығының бір бөлігінен немесе барлық элементтерінен айырылса, қатысушы мемлекеттер оған оның жеке басының даралығын тез арада қалпына келтіру үшін қажетті көмек пен қорғауды қамтамасыз етеді.

9-бап

1. Қатысушы мемлекеттер сот шешіміне сәйкес құзыретті органдар қолданыстағы заңға және рәсімдерге сәйкес баланың ең қажетті мүдделері үшін оны ата-анасынан айыру қажет екендігін анықтаған жағдайларды қоспағанда, баланың өзінің ата-анасымен өздерінің тілегіне қарсы айырылыспауын қамтамасыз етеді. Мұндай анықтама сол немесе өзге бір нақты жағдайда, мысалы, ата-анасы балаға мейрімсіздік танытқан немесе оған қамқорлық жасамаған, не болмаса ата-анасы бөлек тұрып жатқан және баланың тұрып жатқан жеріне қатысты шешім қабылдау қажет болғанда керек болуы мүмкін.
2. Осы баптың 1-тармағына сәйкес кез келген іс қарау барысында мүдделі тараптардың бәріне іс қарауға қатысу мүмкіндігі және өз көзқарастарын білдіруге мүмкіндік беріледі.
3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының біреуімен немесе екеуінен де айырылысқан баланың құқығын құрметтейді, тұрақты негізде оның ата-анасының екеуімен де жеке қарым-қатынастарын және тікелей байланыстарын, бұл баланың ең бір қажетті мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, қолдайды.
4. Бұлай айыру қатысушы мемлекет қабылдаған қандай да бір шешімнен туындайтын жағдайларда, мысалы, қамауға алынған, түрмеге жабылған, жер аударылған, депортацияланған немесе ата-анасының біреуінің не болмаса екеуінің де не баланың қайтыс болған кезінде (бұған осы адамның мемлекет қарауында болған кезіндегі кез келген себептен болған өлімді қоса алғанда) болғанда, мұндай қатысушы мемлекет ата-анаға, балаға немесе, егер қажет болса, отбасының басқа да мүшесіне олардың өтініші бойынша отбасы мүшесінің/мүшелерінің қай жерде жүргеніне қатысты қажетті ақпаратты, егер мұндай ақпарат беру баланың әл-ауқатына нұқсан келтірмейтін болса, беретін болады. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай өтініштің өзі тиісті тұлға/тұлғаларға қатысты жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.

10-бап

1. Қатысушы мемлекеттердің 9-баптың 1-тармағы бойынша міндеттемелеріне сәйкес отбасымен қосылу мақсатында баланың немесе оның ата-анасының қатысушы мемлекетке келуі немесе одан кетуі туралы өтініштерін қатысушы мемлекеттер оң сипатта, адамгершілік тұрғыда және жедел түрде қарауға тиіс. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай өтініш берудің өтініш берушілер мен олардың отбасы мүшелері үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.
2. Ерекше бір жағдайларды қоспағанда, ата-анасы әртүрлі мемлекеттерде өмір сүріп жатқан бала тұрақты негізде ата-анасының екеуімен де жеке қарым-қатынастар және тікелей байланыстар орнатуға құқылы. Осы мақсатта және 9-баптың 2-тармағы бойынша қатысушы мемлекеттердің міндеттемелеріне сәйкес қатысушы мемлекеттер баланың және оның ата-анасының кез келген елден қоныс аударуы, бұған өз елін қоса алғанда, және өз еліне қайта оралу құқығын құрметтейді. Кез келген елден қоныс аудару құқығына қатысты тек қана заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті (ordre publiс), халықтың денсаулығын немесе рухани ізгілігін не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қажет және осы Конвенциямен танылған басқа да құқықтармен қатар қолданылатын әрі сәйкес келетін шектеулер ғана қолданыста болады.

11-бап

1. Қатысушы мемлекеттер балалардың шетелге заңсыз жөнелтілуіне және қайтарылмауына қарсы күрес үшін шаралар қабылдайды.
2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер екі жақты немесе көп жақты келісімдердің жасалуына немесе қолданыстағы келісімдерге қосылуға жәрдемдеседі.

12-бап

1. Қатысушы мемлекеттер өз ой-пікірін жеткізуге қабілетті балаға оған қатысты барлық мәселелер бойынша осы ой-пікірлерді еркін білдіру құқығын қамтамасыз етеді, бұл ретте баланың жасына және өсіп-жетілуіне сәйкес баланың ой-пікіріне тиісті түрде назар аударылады.
2. Осы мақсатпен, атап айтқанда, балаға қатысты кез келген сот немесе әкімшілік іс қарау барысында не тікелей өзі не болмаса өкілі немесе тиісті орган арқылы ұлттық заңнаманың процессуалдық нормаларымен көзделген тәртіпте оны тыңдау мүмкіндігі беріледі.

13-бап

1. Бала өз пікірін еркін білдіруге құқылы; бұл құқыққа шекараларға қарамастан ауызша, жазбаша немесе басылым нысанында, көркемөнер шығармасы нысанында не болмаса баланың өз таңдауы бойынша басқа да құралдардың көмегімен әр түрлі ақпарат пен идеяларды іздеу, алу және беру еркіндігі кіреді.
2. Осы құқықты жүзеге асыру кейбір шектеулерге әкеп соғуы мүмкін, алайда, бұл шектеулер тек заңмен көзделген және:
а) басқа да адамдардың құқықтары мен абыройын құрметтеу үшін; немесе
ә) мемлекеттік қауіпсіздікті немесе қоғамдық тәртіпті (ordre
publiс) не болмаса халықтың рухани ізгілігін қорғау үшін
қажет шектеулер ғана болуы мүмкін.

14-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың ойлау, ар-ұждан және дін бостандығына деген құқығын құрметтейді.
2. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының және тиісті жағдайларда заңды қамқоршылардың баланың дамып келе жатқан қабілетіне сәйкес келетін әдісін жүзеге асырудағы балаға басшылық ету құқықтары мен міндеттерін құрметтейді.
3. Өз дінін немесе нанымын уағыздау бостандығы заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, халықтың рухани ізгілігі мен денсаулығын қорғау немесе басқа да адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін ғана қажетті шектеулерге әкеп соғуы мүмкін.

15-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың қауымдастыққа бостандық және бейбіт жиналыстарға бостандық құқығын таниды.
2. Осы құқықты жүзеге асыруға қатысты заңға сәйкес және демократиялық қоғамда мемлекеттік қауіпсіздік немесе қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп (ordre publiс) мүдделерінде қажетті, халықтың денсаулығы немесе рухани ізгілігін сақтау не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қолданылатын шектеулерден басқа қандай да бір шектеулер қолданылмайды.

16-бап

1. Бірде бір бала оның жеке өміріне, отбасылық өміріне, баспанасына қол сұғылмау немесе хат жазысып-алысу құпиясына не болмаса оның ар-намысы мен абыройына заңсыз араласушылықты болдырмау құқығын жүзеге асыруда ерікті түрде немесе заңсыз араласу объектісі бола алмайды.
2. Бала осындай араласу немесе қол сұғушылықтан заңның қорғауына құқылы.

17-бап

Қатысушы мемлекеттер бұқаралық ақпарат құралдарының маңызды рөлін таниды және баланың әр түрлі ұлттық және халықаралық материалдар көзіне, әсіресе баланың әлеуметтік, рухани және моралдық тұрғыдағы рухани ізгілігіне, сондай-ақ тән және психикалық жағынан салауатты дамуына жәрдемдесуге бағытталған материал көздеріне деген бостандығын қамтамасыз етеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер:
а) бұқаралық ақпарат құралдарының бала үшін әлеуметтік және мәдени тұрғыда және 29-баптың рухында пайдалы ақпараттар мен материалдарды таратуын көтермелейді;
ә) әр түрлі мәдени, ұлттық және халықаралық ақпарат көздерінен алынған осындай ақпараттар мен материалдарды даярлау, алмасу және таратуда халықаралық ынтымақтастықты көтермелейді;
б) балалар әдебиетін басып шығаруды және таратуды көтермелейді;
в) бұқаралық ақпарат құралдарының қайсыбір азшылық тобына немесе жергілікті халыққа тиесілі баланың тілдік қажеттіліктеріне ерекше назар аударуын көтермелейді;
г) 13 және 18-баптардың ережелерін ескере отырып, баланың әл- ауқатына залал келтіретін ақпараттардан және материалдардан оны қорғаудың тиісті қағидаттарын әзірлеуді көтермелейді.

18-бап

1. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының екеуінің де баланың тәрбиесі мен дамуы үшін ортақ және бірдей жауапкершілігін тану қағидаттарын қамтамасыз ету үшін барлық мүмкін күш-жігерлерді қабылдайды. Ата-анасы немесе тиісті жағдайларда заңды қамқоршылары баланың тәрбиесі мен дамуы үшін негізгі жауапкершілікті мойнына алады. Баланың ең қажет мүдделері олардың негізгі қамқорлығының мәні болып табылады.
2. Осы Конвенцияда баяндалған құқықтарды жүзеге асыруға кепілдік беру және жәрдемдесу мақсаттарында қатысушы мемлекеттер ата-аналарға және заңды қамқоршыларға балаларды тәрбиелеу жөніндегі олардың өз міндеттерін орындауына тиісті көмек көрсетеді және балалар мекемелерінің желісін дамытуды қамтамасыз етеді.
3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасы жұмыс істейтін балалардың оларға күтім жасайтын қызмет орындарын және мекемелерді пайдалану құқығын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды.

19-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың тәніне жасалатын немесе психологиялық түрдегі зорлық-зомбылықтың, қорлау немесе теріс қылықтардың барлық нысандарынан, қамқорлықтың жоқ болуынан немесе немқұрайды қараудан, дөрекі қараудан не болмаса пайдаланудан, ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе балаға қамқорлық жасаушы басқа адамның нәпсіқұмарлық қиянатынан қорғау мақсатында барлық заңды, әкімшілік, әлеуметтік және ағартушы шараларын қабылдайды.
2. Мұндай қорғау шаралары, қажет болған жағдайда, балаға және оған қамқорлық жасаушы адамдарға қолдау көрсету мақсатында әлеуметтік бағдарламаларды жасау үшін, сондай-ақ жоғарыда аталғандай балаға мейрімсіздік жасалуына байланысты жағдайлардың алдын алу және анықтау, олар туралы хабарлау, істі қарау, тергеу жүргізу, емдеу және кейін қолданылатын шаралардан басқа да нысандарын жүзеге асыру үшін, сондай-ақ, қажет болған жағдайда, сот рәсімін қозғау үшін тиісті рәсімдерді қамтиды.

20-бап

1. Отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған немесе өзінің ең қажетті мүддесі үшін мұндай ортада қала алмаған бала, мемлекет тарапынан көрсетілетін ерекше қорғау мен көмекті пайдалануға құқылы.
2. Қатысушы мемлекеттер осындай баланың күтімін алмастыруды өздерінің ұлттық заңдарына сәйкес қамтамасыз етеді.
3. Бұл күтім, ішінара, баланы біреудің тәрбиесіне беруді, ислам заңы бойынша «кафала», асырап алуды, немесе қажет болған жағдайда, балаларға күтім көрсететін тиісті мекемелерге орналастыруды қамтуы мүмкін. Күтімді алмастыру түрлерін қарастырған кезде баланың тәлім-тәрбие сабақтастығын қалауы және оның этникалық тегі, дінге, мәдениетке қатысы және ана тілі тиісті түрде ескерілуге тиіс.

21-бап

Бала асырап алу жүйесі болуын мойындайтын және/немесе оған рұқсат беретін қатысушы мемлекеттер баланың ең қажетті мүдделері бәрінен бұрын ескеріліп отыруын қамтамасыз етеді және олар:
а) бала асырап алудың – қолданылатын заңдар мен рәсімдерге сәйкес және баланың ата-анасы мен заңды қамқоршыларына қатысты мәртебесіне, сондай-ақ, егер қажет болса, мүдделі адамдар қажет болуы мүмкін болатындай консультациялар өткізу негізінде бала асырап алуға өздерінің саналы түрдегі келісімін беруіне байланысты барлық іске қатысты және сенімді ақпараттар негізінде бала асырап алу мүмкін болатынын анықтайтын құзыретті өкіметтің рұқсатымен ғана жүргізілуін қамтамасыз етеді;
ә) егер баланы туған елінде біреудің тәрбиесіне беру немесе оны тәрбиелеуді немесе асырап алуды қамтамасыз ететін отбасына орналастыру және лайықты күтімді қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда, онда баланы басқа елге асырап алуға беруді-балаға күтім берудің баламалы тәсілі ретінде қабылдауға болады деп таниды;
б) өз еліндегі асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен нормалардың бала басқа елге асырап алуға берілген жағдайда да дәл солай қолданылуын қамтамасыз етеді;
в) бала өзге бір елде асырап алынған күнде, орналастыруға байланысты адамдардың ақталмаған қаржылық пайда табуына әкеліп соқпауын қамтамасыз ету мақсатында барлық қажетті шаралар қолданылады;
г) қажетті жағдайларда, екі жақты және көп жақты уағдаластықтар мен келісімдер жасасу жолымен осы баптың мақсаттарына жетуге жәрдемдеседі және осының негізінде баланы басқа елге орналастыруды құзыретті өкіметтер немесе органдардың жүзеге асыруын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды.

22-бап

1. Қатысушы мемлекеттер, босқын дәрежесіне ие болғысы келген немесе қолданылып жүрген халықаралық немесе ішкі құқық және рәсімдерге сәйкес босқын болып саналатын балаға, мейлі оны ата-анасы немесе кез келген басқа адам ертіп жүрсе де, немесе оларсыз жүрсе де, осы Конвенцияда және адам құқығы жөніндегі халықаралық басқа да құжаттарда немесе гуманитарлық құжаттарда баян етілген құқықтарды пайдалануда осы құжаттарға қатысушы болып табылатын аталған мемлекеттер тиісті қорғау және гуманитарлық көмек көрсетуді қамтамасыз ететін қажетті шаралар қолданады.
2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, өздері қажет деп санаған жағдайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымымен ынтымақтас құзыретті үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың, мұндай баланы қорғау жөніндегі, оның және кез келген босқын баланың ата-анасын немесе отбасының басқа мүшелерін іздеп табуына, сөйтіп өз отбасымен табысуы үшін қажетті ақпараттарды алуына жәрдемдесу жөніндегі кез келген күш-жігеріне жәрдем көрсетеді. Ата-анасы немесе отбасының басқа да мүшелері табылмаған жағдайда, бұл балаға да осы Конвенцияда қарастырылғандай, әлде бір себеппен өз отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған басқа балаларға көрсетілгендей қорғау көрсетіледі.

23-бап

1. Қатысушы мемлекеттер ақыл-есі немесе денсаулығына қатысты жарымжан бала оның қадір-қасиетін қамтамасыз етіп, өзіне деген сенімділігін арттырып және қоғамдық өмірге белсене араласуына жәрдемдесетін жағдайларда толыққанды және лайықты өмір сүруі қажет екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер жарымжан баланың ерекше қамқорлыққа құқылы екенін мойындап, жәрдем сұрап өтініш берген жағдайда және де, егер баланың денсаулығы мен ата-анасы немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың жағдайы өтінішке сәйкес болған күнде бала мен оның қамқоршысына ресурс мүмкіндіктеріне қарай, жәрдем беруді қолдап, қамтамасыз етеді.
3. Жарымжан баланың ерекше мұқтаждығы танылып, осы баптың 2-ші тармағына сәйкес, көмек ата-анасының немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың қаржылық ресурстары ескеріліп, мүмкін болғанынша, тегін беріледі және жарымжан баланың білім беру, кәсіби даярлық, медициналық қызмет, денсаулығын қалпына келтіру, еңбек етуге дайындау салаларындағы қызмет көрсетулерге қолы жетуін және баланы мүмкіндігінше, толық, әлеуметтік өмірге тартуға, рухани және мәдени дамуын қамти отырып, тұлғалық іріленуіне септігін тигізетіндей демалу құралдарына қолын жеткізуді мақсат етеді.
4. Қатысушы мемлекеттер халықаралық ынтымақтастық рухында профилактикалық денсаулық сақтау және медицина саласында, жарымжан балаларды психологиялық және функционалды емдеу саласына қатысты ақпараттармен алмасуға, соның ішінде, қатысушы мемлекеттердің осы саладағы мүмкіндіктері мен білімін жақсартып, тәжірибесін кеңейту үшін реабилитация, жалпы білім беру және кәсіби даярлық тәсілдері жөніндегі ақпараттарды таратуға және оған қол жеткізуіне ықпал етеді. Осыған байланысты дамушы елдердің сұранысына ерекше көңіл аударылуға тиіс.

24-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың неғұрлым жетілдірілген денсаулық сақтау жүйелері қызметімен, науқастарынан емдеу мен денсаулығын қалпына келтіру құралдарымен пайдалану құқығын мойындайды. Қатысушы мемлекеттер бірде-бір бала медицина жүйесінің мұндай қызметіне қол жеткізу құқығынан айырылып қалмауын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды.
2. Қатысушы мемлекеттер осы құқықтың толық жүзеге асуына қол жеткізуге күш салады, соның ішінде:
а) нәрестелердің шетінеуі мен бала өлімінің деңгейін төмендету;
ә) алғашқы медициналық-санитарлық көмекті дамытуға баса көңіл аудара отырып, қажетті медициналық жәрдем көрсетуді және барлық балалардың денсаулығын сақтауды қамтамасыз ету;
б) дертке және ашқұрсақтыққа қарсы күрес, соның ішінде алғашқы медициналық-санитарлық көмек шеңберінде, қоршаған ортаның ластану қаупі мен қатерін ескере отырып, оңай қол жететін технологияны пайдалану жолымен барынша құнарлы тағамдарымен және таза ас суымен қамтамасыз ету;
в) бала туғанға және босанғаннан кейінгі кезеңдерде аналардың денсаулығын сақтау жөнінде тиісті қызмет көрсету;
г) қоғамның барлық топтары, соның ішінде ата-аналар мен балалардың, баланың денсаулығы мен тамақтануы, баланы ана сүтімен емізіп асыраудың артықшылығы, баланы қоршаған ортаның гигиенасы мен тазалығы және келеңсіз оқиғалардан сақтандыру жайлы хабардар болуын, сондай-ақ білім алуға қол жеткізуін және осындай білімді пайдалануына қолдау көрсетуді қамтамасыз ету;
д) профилактикалық медициналық көмек және отбасы мөлшерін жоспарлау саласындағы ағарту жұмыстары мен қызмет көрсетулерді дамыту.
3. Қатысушы мемлекеттер баланың денсаулығына теріс ықпал ететін дәстүрлі ем тәжірибесін жою мақсатында кез келген тиімді және қажетті шараларды қабылдайды.
4. Қатысушы мемлекеттер осы бапта танылған құқықты толық жүзеге асыруға бірте-бірте қол жеткізу мақсатында халықаралық ынтымақтастықты ынталандыруға және оны дамытуға міндеттенеді.

25-бап

Қатысушы мемлекеттер құзыретті органдар күтім жасау мақсатында біреудің қамқорлығына берген баланың құқығын мойындайды, оны қорғау немесе денсаулығы немесе психикалық емдеу, балаға берілетін кезендік емдеу бағасы, басқа да балаға қамқорлық жасауға байланысты шарттар туралы құқықты мойындайды.

26-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әлеуметтік сақтандыруды қоса алғанда, әрбір баланың әлеуметтік қамтамасыз ету игіліктерін пайдалану құқығын таниды және бұл құқықты толық жүзеге асыруға қол жеткізу үшін ұлттық заңнамаға сәйкес қажетті шаралар қабылдайды.
2. Бұл игіліктер қажеттігіне қарай баланың және баланы бағуға жауапты адамдардың қолда бар ресурстары мен мүмкіндіктері, сондай-ақ баланың өзі немесе оның атынан игіліктерді алуға байланысты кез келген әрекеттің мүмкіндіктері ескеріліп беріледі.

27-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың дене бітімі, ақыл-есі, рухани, имандылық және әлеуметтік тұрғыдан қажетті өмір денгейіне құқығын мойындайды.
2. Баланы тәрбиелеуші ата-ана (лар) немесе басқа адамдар өздерінің қабілеттері және қаржылық мүмкіндіктері шегінде баланың дамуы үшін қажетті өмір сүру жағдайын қамтамасыз етуге негізгі жауапкершілікті алады.
3. Қатысушы мемлекеттер ұлттық жағдайларға және өз мүмкіндік шегінде баланы тәрбиелеп отырған ата-ана мен басқа да адамдарға осы құқықты жүзеге асыруға жәрдем көрсету жөнінде қажетті шаралар қабылдайды және қажет болған жағдайда, материалдық жәрдем көрсетіп, түрлі бағдарламаларды, әсіресе тамақтандыру, киім және баспанамен қамтамасыз ету жөніндегі бағдарламаларды қолдайды.
4. Қатысушы мемлекеттер – қатысушы мемлекеттің өз ішінде де, сондай-ақ шетелде де, бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар ата-ана немесе басқа адамдардың баланы бағуды қалпына келтіруін қамтамасыз етуі үшін қажетті шаралардың бәрін қолданады. Соның ішінде, егер бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар адам мен бала әр мемлекетте тұрып жатса, қатысушы мемлекеттер халықаралық келісімдерге қосылуға немесе осындай келісімдерді жасасуға, сондай-ақ тиісті басқа да уағдаластықтарға қол жеткізуге ықпал етеді.

28-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың білім алу құқығын мойындап, бұл құқықты жүзеге асыруға тең мүмкіндік негізінде біртіндеп қол жеткізу мақсатында, атап айтқанда:
а) тегін және міндетті бастауыш білім беруді енгізу;
ә) жалпы білім және кәсіби біліммен қатар орта білімнің барлық түрінің дамуын ынталандырып, оған барлық балалардың қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді және тегін білім беруді енгізу мен қажет болған жағдайда, қаржылай көмек көрсету сияқты қажетті шараларды қабылдайды;
б) әркімнің қабілеті негізінде барлық қажетті құралдар арқылы жоғары білімге баршаның қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді;
в) білім беру және кәсіби даярлық салаларына қатысты ақпараттар мен материалдарға барлық баланың қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді;
г) оқушылардың мектепке тұрақты баруы мен мектепті тастап кетуші оқушылар санын азайту жөнінде шаралар қабылдайды.
2. Қатысушы мемлекеттер мектептегі тәртіп баланың адамдық қадір-қасиетін құрметтеуге бағытталған тәсілдер арқылы және осы Конвенцияға сәйкес орнықтырылуын қамтамасыз ететін шаралардың бәрін қолданады.
3. Қатысушы мемлекеттер білімге, соның ішінде бүкіл әлемдегі надандық пен сауатсыздықты жоюға және ғылыми техникалық білімге және қазіргі заманғы оқыту тәсілдеріне қол жеткізуді жеңілдету мақсатындағы мәселелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты қуаттайды және дамытады.

29-бап

1. Қатысушы мемлекеттер білім беру баланың:
а) жеке тұлға ретінде дамуына, баланың бойындағы дарынын және ақыл-есін, дене бітімдік қабілеттерін барынша толық дамытуға;
ә) адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген қағидаттарды құрметтеуге;
б) ата-анасын, төл мәдениетінің құндылықтарын, тілін және құндылықтарын, өзі тұрып жатқан мемлекеттің және өзі туған елінің ұлттық құндылықтарын, сондай-ақ басқа өркениеттерді құрмет тұтуға;
в) баланы еркін қоғамдағы саналы өмірге түсіністік, бейбітшілік, шыдамдылық, әйел мен ер-азаматтардың құқықтық теңдігі және барлық халықтар, этникалық, ұлттық және діни топтар арасындағы достастық, сондай-ақ жергілікті халықтың өкілдерімен достықта болу рухында дайындауға;
г) қоршаған табиғатты аялауға бағыт беруге тиіс екендігімен келіседі.
2. Осы баптың немесе 28-ші баптың ешбір бөлімі, жеке адамдар мен органдардың, осы баптың 1-ші тармағында баян етілген қағидаттар тұрақты сақталған жағдайда, білім беру орындарын құру және басқару еркіндігін шектеу және мұндай оқу орындарында білім беру талаптары мемлекет тарапынан белгіленуге тиісті ең төменгі нормалардың талаптарымен сәйкес болуын орындамау деп пайымдалуы тиіс емес.

30-бап

Этникалық, діни немесе тілі жөнінен немесе жергілікті халық адамдары жөнінен азшылық болған мемлекеттерде, сондай-ақ азшылық топқа немесе жергілікті халыққа жататын бала өз тобының басқа мүшелерімен бірге өз мәдениетін пайдалану, өз дінін тұтынып, оның салт-жораларын ұстану және ана тілінде сөйлеу құқығынан айырылмауға тиіс.

31-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың тынығуға және мәдени демалуға, өз жас мөлшеріне лайық түрлі ойындар мен көңіл көтеру шараларына қатысуға, мәдени өмірге еркін араласып, өнер мен айналысуға құқығы бар екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер әр баланың мәдени және шығармашылық өмірге жан-жақты қатысу құқығын құрметтеп қолдайды және оның мәдени шығармашылық қызметімен айналасуына, тынығуына, мәдени демалуына тиесілі және тең дәрежелі мүмкіндік туғызуға жәрдемдеседі.

32-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың экономикалық қанаудан, оның денсаулығына қауіп төндіретін немесе білім алуына кедергі келтіретін немесе денсаулығына зиян, дене бітімінің, ақыл-есінің жетілуіне, рухани және моральдық, әлеуметтік жағынан дамуына нұқсан келтіретін кез келген жұмыстардан қорғалуға құқығы бар екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер осы бапты жүзеге асыруды қамтамасыз ету үшін заң шығарушылық, әкімшілік және әлеуметтік шаралар, сондай-ақ білім беру саласында шаралар қолданады. Осы мақсатта басқа хаылқаралық құжаттардың тиісті ережелеріне сүйене отырып, қатысушы мемлекеттер ішінара:
а) жұмысқа қабылдаудың ең төменгі жас мөлшерін немесе ең төменгі жастары мөлшерін;
ә) жұмыс уақытының ұзақтығы мен еңбек ету жағдайына қажетті талаптарды анықтайды;
б) осы баптың тиімді түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін жазаның тиісті түрін немесе басқа да санкцияларды қарастырады.

33-бап

Қатысушы мемлекеттер балаларды тиісті халықаралық шарттарда белгіленгендей есірткі құралдары мен психотроптық заттарды заңсыз қабылдаудан қорғау, сондай-ақ осындай заңға қарсы заттарды өндіруге және олардың саудасына балаларды пайдалануға жол бермеу үшін тиісті заң шығарушылық, әкімшілік, әлеуметтік шараларды, сондай-ақ, білім беру саласындағы шараларды қоса алғанда, барлық қажетті шараларды қабылдайды.

34-бап

Қатысушы мемлекеттер баланы нәпсіқұмарлық қанаудың және нәпсіқұмарлық азғырудың барлық түрінен қорғауға міндеттенеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, ішінара:
а) баланы кез келген нәпсіқұмарлық қатынастарға көндіруге немесе мәжбүр етуге;
ә) бала еңбегін жезөкшелік немесе басқа да заңсыз нәпсіқұмарлық тәжірибесіне қанап пайдалану мақсатына;
б) бала еңбегін порнография мен порнографиялық басылымдарда қанап пайдалану мақсаттарына жол бермеу үшін ұлттық, екі жақты және көп жақты деңгейде барлық қажетті шараларды қабылдайды.

35-бап

Қатысушы мемлекеттер балаларды ұрлау, бала саудасына немесе балаларды кез келген мақсатпен және кез келген түрде контрабандалау әрекеттеріне жол бермеу үшін ұлттық, екі жақты және көп жақты деңгейде шаралар қолданады.

36-бап

Қатысшы мемлекеттер бала әл-ауқаты аспектісіне залал келтіретін қанаудың басқа да барлық нысандарынан қорғайды.

37-бап

Қатысушы мемлекеттер:
а) ешбір баланың азапталмауын, немесе оның қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірленбеуін немесе жазаланбауын; 18 жасқа толмаған қылмыс жасаған адамдарға өлім жазасы да, түрмеге өмірлік қамауға алу да, босату мүмкіндігін қарастырмайтын жазалар да тағайындалмауын қамтамасыз етеді;
ә) ешбір баланың бас бостандығынан заңсыз немесе еріксіз айырмалуын қамтамасыз етеді. Қамауға алу, ұстау немесе түрмеге жабу заңға сәйкес жүргізіледі және соңғы шара ретінде ғана, неғұрлым тиісті қысқа мерзім ішінде қолданылуды қамтамасыз етеді;
б) бас бостандығынан айырылған әр бала өз жасындағылардан талап етулері ескеріле отырып, өз жеке басының ажырамас қадір-қасиеті ретінде адамгершілікті көзқарасты және құрметтеуді пайдаланады. Соның ішінде, бас бостандығынан айырылған бала ересектерден бөлек ұсталуға тиіс, алайда, ішінара оның ең қажетті мүддесі ескеріліп, септігін тигізер деген ниетпен ғана ересектермен бірге ұсталуы мүмкін, сондай-ақ ерекше жағдай туындамаса өз отбасымен хат жазысу және жүздесу арқылы байланыс орнатуға құқығын қамтамасыз етеді;
в) бас бостандығынан айырылған баланың еш кідіріссіз құқықтық және басқа да тиісті көмекке қол жеткізуге, сондай-ақ сот немесе басқа да құзыретті, тәуелсіз және әділетті органдар алдында өз бас бостандығынан айырылу заңдығына дауласуға құқығын және де олар осындай кез келген іс жүргізу әрекеттерге қатысты шешімін кейінге қалдырмай қабылдауларын талап ету құқығын қамтамасыз етеді.

38-бап

1. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде қолданылатын балаларға қатысты халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын құрметтеп, олардың сақталуын қамтамасыз етуге міндеттенеді.
2. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған балалардың соғыс қимылдарына тікелей қатыспауын қамтамасыз ету үшін қолдан келген шаралардың бәрін қабылдайды.
3. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған кез келген баланы өзінің қарулы күштер құрамына шақырмау негіздерін ұстанады. Жасы 15-ке толған, бірақ әлі 18-ге толмаған балаларды әскерге тарту кезінде, қатысушы мемлекеттер олардың ішінен көбіне ересектеулерін алуға тырысады.
4. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде бұқара халыққа

Категория: Нормативтік құжаттар

 

Бала құқықтары туралы Конвенция

Автор: admin от 5-02-2018, 22:40, посмотрело: 74

0 Бала құқықтары туралы Конвенцияны ратификациялау туралы
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысы

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес қаулы етеді:
Нью-Йоркте 1994 жылғы 16 ақпанда қол қойылған 1989 жылғы 20 қарашадағы Бала құқықтары туралы Конвенция ратификациялансын.

Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы

БАЛА ҚҰҚЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯ
(Нью-Йорк, 20 қараша 1989 ж.)

Кіріспе

Осы Конвенцияға қатысушы мемлекеттер,
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген қағидаттарға сәйкес қоғамның барлық мүшелеріне тән қадір-қасиетін, теңдей және ажырамас құқықтарын тану жер бетінде бостандықты, әділдікті және бейбітшілікті қамтамасыз етудің негізі болып табылады деп есептей отырып,
Біріккен Ұлттардың халықтары Жарғыда өздерінің адамның негізгі құқықтарына, жеке адам баласының қадір-қасиеті мен құндылығына деген сенімін қуаттағанын және кең ауқымды бостандықта әлеуметтік прогреске және өмір сүру жағдайларын жақсартуға жәрдемдесуге бекем бел буғанын назарға ала отырып,
Біріккен Ұлттар Ұйымы Жалпыға бірдей адам құқығы декларациясында және Адам құқықтары туралы халықаралық пактілерде жария еткен құқықтар мен бостандықтардың бәріне және әрбір адамның нәсілі, түр-түсі, жынысы, тілі, діні, саяси немесе өзге де сенім-нанымдары, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегі, мүліктік жағдайы, туылуы сияқты белгілері немесе өзге де жағдайлары бойынша қандай да бір айырмасыз ие болуға тиіс екендігіне келіскендігін тани отырып,
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясында балалардың ерекше қамқорлық пен көмекке құқылы екендігін жариялағанын еске ала отырып,
отбасына қоғамның негізгі ұясы ретінде және оның барлық мүшелерінің, әсіресе балалардың өсіп-жетілуінің және игілігінің табиғи ортасы ретінде, қоғам шеңберінде өз міндеттерін мойнына толық ала алатындай қажетті қорғау және жәрдем көрсетілуі тиіс екендігіне кәміл сене отырып,
баланың жеке басы толық және үйлесімді дамуы үшін оның отбасы аясында, бақыт, махаббат және түсінушілік ахуалында өсуі қажет екендігін тани отырып,
бала қоғамда өздігінше өмір сүруге толық дайын болуға және Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген идеалдардың, әсіресе, бейбітшілік, қадір-қасиет, төзімділік, еркіндік, теңдік және ынтымақтастық рухында тәрбиеленуге тиіс деп санай отырып,
баланы осындай ерекше қорғауға деген қажеттіліктің 1924 жылғы Бала құқықтарының Женева декларациясында және 1959 жылғы 20 қарашадағы Бас Ассамблея қабылдаған Бала құқықтары декларациясында қамтылғанын және оның Жалпыға бірдей адам құқықтарының декларациясында, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 23 және 24-баптарда), Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактте (атап айтқанда, 10-бапта), сондай-ақ балалардың игілігі мәселесімен айналысушы мамандандырылған мекемелер мен халықаралық ұйымдардың жарғыларында және тиісті құжаттарында танылғанын назарға ала отырып,
Бала құқықтарының декларациясында «бала туылғанға дейін, сондай-ақ туылған соң да тиісті құқықтық қорғауды қоса алғанда, оның тәні мен ақыл-есінің жетілмегендігіне байланысты арнайы қорғау мен қамқорлықты қажет етеді» деп көрсетілгенін назарға ала отырып,
балаларды қорғауға және олардың игілігіне қатысты, әсіресе балаларды ұлттық және халықаралық деңгейлерде тәрбиелеуге және асырап алуға беру кезінде, Әлеуметтік және құқықтық қағидаттар туралы декларацияның ережелеріне, Біріккен Ұлттар Ұйымының жасы кәмелетке толмағандарға қатысты әділ сот жүргізу жөніндегі («Пекин ережелері») Минимальды қалыптық ережелеріне және Төтенше жағдайлар мен қарулы жанжалдар кезінде әйелдер мен балаларды қорғау туралы декларацияның ережелеріне сілтеме жасай отырып,
дүниежүзінің барлық елдерінде аса ауыр жағдайларда өмір сүріп жатқан балалар бар екенін және мұндай балалар ерекше көңіл бөлуді қажет ететіндігін мойындай отырып,
баланы қорғау және оның үйлесімді дамуы үшін әрбір халықтың дәстүрлері мен мәдени құндылықтарының маңыздылығын тиісті түрде ескере отырып,
әрбір елде, атап айтқанда, дамушы елдерде балалардың өмір сүру жағдайын жақсарту үшін халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын тани отырып,
төмендегілер туралы келісті:

І БӨЛІМ

1-бап

Осы Конвенцияның мақсаттары үшін әрбір адам баласы 18 жасқа толғанға дейін, егер осы балаға қолданылатын заң бойынша ол кәмелеттік жасқа бұрынырақ толып қоймаса, бала болып саналады.

2-бап

1. Қатысушы мемлекеттер өздерінің юрисдикциясы шектерінде тұратын әрбір баланың осы Конвенциямен көзделген, оның ата-анасының немесе қамқоршысының қандай да бір кемсітушіліксіз нәсіліне, түр-түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе өзге де сенім-нанымдарына, ұлттық, этникалық немесе әлеуметтік шығу тегіне, мүліктік жағдайына, баланың денсаулығының және туылуының жай-күйіне немесе өзге де жағдайларына қарамастан, барлық құқықтарын құрметтейді және қамтамасыз етеді.
2. Қатысушы мемлекеттер баланы кемсітушіліктің немесе баланың, оның ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе отбасының өзге де мүшелерінің мәртебесінің, қызметінің, көзқарасының немесе сенім-нанымдарының негізінде жазалаудың барлық нысандарынан қорғауды қамтамасыз ету үшін қажетті шаралардың бәрін қабылдайды.

3-бап

1. Балаларға қатысты қолданылатын іс-әрекеттердің, оларды әлеуметтік қамсыздандыру мәселелерімен айналысатын мемлекеттік немесе жеке мекемелердің, соттардың, әкімшілік немесе заң шығарушы органдардың қабылдағанына қарамастан, бәрінде де ең бірінші кезекте баланың мүдделерін барынша толық қамтамасыз етуге көңіл бөлінеді.
2. Қатысушы мемлекеттер заң бойынша бала үшін жауапкершілікті мойнына алған оның ата-анасының, қамқоршыларының немесе басқа да адамдардың құқықтары мен міндеттерін назарға ала отырып, баланың игілігі үшін қажетті қорғау мен қамқорлықты қамтамасыз етуге міндеттенеді және осы мақсатпен барлық тиісті заң шығару және әкімшілік шараларын қабылдайды.
3. Қатысушы мемлекеттер балалардың қамқорлығына немесе оларды қорғауға жауапты мекемелердің, қызмет көрсетуші орындар мен органдардың құзыретті органдар белгілеген нормаларға, атап айтқанда қауіпсіздік пен денсаулық сақтау саласында және олардың персоналының саны мен жарамдылығы, сондай-ақ құзыретті қадағалау тұрғысынан да сәйкес келуін қамтамасыз етеді.

4-бап

Қатысушы мемлекеттер осы Конвенцияда танылған құқықтарды жүзеге асыру үшін барлық қажетті заң шығарушы, әкімшілік және басқа да шараларды қабылдайды.
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты қатысушы мемлекеттер мұндай шараларды мүмкіндігінше өздерінде қолда бар ресурстарды пайдалана отырып, қажет болған жағдайда, халықаралық ынтымақтастық шеңберінде қабылдайды.

5-бап

Қатысушы мемлекеттер ата-аналардың және тиісті жағдайларда кеңейтілген отбасы немесе қауымдастық мүшелерінің, жергілікті салт-дәстүрімен көзделгендей, қамқоршылардың немесе баланың дамып келе жатқан қабілеттеріне сәйкес және осы Конвенциямен танылған құқықтарды жүзеге асыруда балаға тиісті түрде басшылық жасап және жетекшілік ететін, бала үшін заң бойынша жауапты басқа да адамдардың жауапкершілігін, құқықтары мен міндеттерін құрметтейді.

6-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әрбір баланың өмір сүруге деген ажырамас құқығы бар екенін таниды.
2. Қатысушы мемлекеттер барынша мүмкін дәрежеде баланың тірі қалуын және денсаулығының мықты болып өсуін қамтамасыз етеді.

7-бап

1. Бала туылған бетте тіркеуге алынады және туылған сәттен бастап оның есімі қойылып, азаматтық алуға құқығы бар, сондай-ақ мүмкіндігінше өзінің ата-аналарын білуге және олардың қамқорлығына ие болуға құқылы.
2. Қатысушы мемлекеттер өздерінің ұлттық заңнамасына сәйкес осы құқықтардың жүзеге асуын және осы саладағы тиісті халықаралық құжаттарға сәйкес, атап айтқанда, егер өзгеше түрде баланың азаматтығы болмаған жағдайда, өздерінің міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етеді.

8-бап

1. Қатысушы мемлекеттер заңмен көзделгеніндей, баланың жеке басының даралығын, бұған азаматтығын, есімін және отбасылық байланыстарын сақтау құқығын қоса алғанда, оған заңсыз араласуға жол бермей, құрметтеуге міндеттенеді.
2. Егер бала заңсыз түрде өзінің жеке басының даралығының бір бөлігінен немесе барлық элементтерінен айырылса, қатысушы мемлекеттер оған оның жеке басының даралығын тез арада қалпына келтіру үшін қажетті көмек пен қорғауды қамтамасыз етеді.

9-бап

1. Қатысушы мемлекеттер сот шешіміне сәйкес құзыретті органдар қолданыстағы заңға және рәсімдерге сәйкес баланың ең қажетті мүдделері үшін оны ата-анасынан айыру қажет екендігін анықтаған жағдайларды қоспағанда, баланың өзінің ата-анасымен өздерінің тілегіне қарсы айырылыспауын қамтамасыз етеді. Мұндай анықтама сол немесе өзге бір нақты жағдайда, мысалы, ата-анасы балаға мейрімсіздік танытқан немесе оған қамқорлық жасамаған, не болмаса ата-анасы бөлек тұрып жатқан және баланың тұрып жатқан жеріне қатысты шешім қабылдау қажет болғанда керек болуы мүмкін.
2. Осы баптың 1-тармағына сәйкес кез келген іс қарау барысында мүдделі тараптардың бәріне іс қарауға қатысу мүмкіндігі және өз көзқарастарын білдіруге мүмкіндік беріледі.
3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының біреуімен немесе екеуінен де айырылысқан баланың құқығын құрметтейді, тұрақты негізде оның ата-анасының екеуімен де жеке қарым-қатынастарын және тікелей байланыстарын, бұл баланың ең бір қажетті мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, қолдайды.
4. Бұлай айыру қатысушы мемлекет қабылдаған қандай да бір шешімнен туындайтын жағдайларда, мысалы, қамауға алынған, түрмеге жабылған, жер аударылған, депортацияланған немесе ата-анасының біреуінің не болмаса екеуінің де не баланың қайтыс болған кезінде (бұған осы адамның мемлекет қарауында болған кезіндегі кез келген себептен болған өлімді қоса алғанда) болғанда, мұндай қатысушы мемлекет ата-анаға, балаға немесе, егер қажет болса, отбасының басқа да мүшесіне олардың өтініші бойынша отбасы мүшесінің/мүшелерінің қай жерде жүргеніне қатысты қажетті ақпаратты, егер мұндай ақпарат беру баланың әл-ауқатына нұқсан келтірмейтін болса, беретін болады. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай өтініштің өзі тиісті тұлға/тұлғаларға қатысты жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.

10-бап

1. Қатысушы мемлекеттердің 9-баптың 1-тармағы бойынша міндеттемелеріне сәйкес отбасымен қосылу мақсатында баланың немесе оның ата-анасының қатысушы мемлекетке келуі немесе одан кетуі туралы өтініштерін қатысушы мемлекеттер оң сипатта, адамгершілік тұрғыда және жедел түрде қарауға тиіс. Қатысушы мемлекеттер бұдан әрі осындай өтініш берудің өтініш берушілер мен олардың отбасы мүшелері үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқпауын қамтамасыз етеді.
2. Ерекше бір жағдайларды қоспағанда, ата-анасы әртүрлі мемлекеттерде өмір сүріп жатқан бала тұрақты негізде ата-анасының екеуімен де жеке қарым-қатынастар және тікелей байланыстар орнатуға құқылы. Осы мақсатта және 9-баптың 2-тармағы бойынша қатысушы мемлекеттердің міндеттемелеріне сәйкес қатысушы мемлекеттер баланың және оның ата-анасының кез келген елден қоныс аударуы, бұған өз елін қоса алғанда, және өз еліне қайта оралу құқығын құрметтейді. Кез келген елден қоныс аудару құқығына қатысты тек қана заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті (ordre publiс), халықтың денсаулығын немесе рухани ізгілігін не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қажет және осы Конвенциямен танылған басқа да құқықтармен қатар қолданылатын әрі сәйкес келетін шектеулер ғана қолданыста болады.

11-бап

1. Қатысушы мемлекеттер балалардың шетелге заңсыз жөнелтілуіне және қайтарылмауына қарсы күрес үшін шаралар қабылдайды.
2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер екі жақты немесе көп жақты келісімдердің жасалуына немесе қолданыстағы келісімдерге қосылуға жәрдемдеседі.

12-бап

1. Қатысушы мемлекеттер өз ой-пікірін жеткізуге қабілетті балаға оған қатысты барлық мәселелер бойынша осы ой-пікірлерді еркін білдіру құқығын қамтамасыз етеді, бұл ретте баланың жасына және өсіп-жетілуіне сәйкес баланың ой-пікіріне тиісті түрде назар аударылады.
2. Осы мақсатпен, атап айтқанда, балаға қатысты кез келген сот немесе әкімшілік іс қарау барысында не тікелей өзі не болмаса өкілі немесе тиісті орган арқылы ұлттық заңнаманың процессуалдық нормаларымен көзделген тәртіпте оны тыңдау мүмкіндігі беріледі.

13-бап

1. Бала өз пікірін еркін білдіруге құқылы; бұл құқыққа шекараларға қарамастан ауызша, жазбаша немесе басылым нысанында, көркемөнер шығармасы нысанында не болмаса баланың өз таңдауы бойынша басқа да құралдардың көмегімен әр түрлі ақпарат пен идеяларды іздеу, алу және беру еркіндігі кіреді.
2. Осы құқықты жүзеге асыру кейбір шектеулерге әкеп соғуы мүмкін, алайда, бұл шектеулер тек заңмен көзделген және:
а) басқа да адамдардың құқықтары мен абыройын құрметтеу үшін; немесе
ә) мемлекеттік қауіпсіздікті немесе қоғамдық тәртіпті (ordre
publiс) не болмаса халықтың рухани ізгілігін қорғау үшін
қажет шектеулер ғана болуы мүмкін.

14-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың ойлау, ар-ұждан және дін бостандығына деген құқығын құрметтейді.
2. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының және тиісті жағдайларда заңды қамқоршылардың баланың дамып келе жатқан қабілетіне сәйкес келетін әдісін жүзеге асырудағы балаға басшылық ету құқықтары мен міндеттерін құрметтейді.
3. Өз дінін немесе нанымын уағыздау бостандығы заңмен белгіленген және мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, халықтың рухани ізгілігі мен денсаулығын қорғау немесе басқа да адамдардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін ғана қажетті шектеулерге әкеп соғуы мүмкін.

15-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың қауымдастыққа бостандық және бейбіт жиналыстарға бостандық құқығын таниды.
2. Осы құқықты жүзеге асыруға қатысты заңға сәйкес және демократиялық қоғамда мемлекеттік қауіпсіздік немесе қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп (ordre publiс) мүдделерінде қажетті, халықтың денсаулығы немесе рухани ізгілігін сақтау не болмаса басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қолданылатын шектеулерден басқа қандай да бір шектеулер қолданылмайды.

16-бап

1. Бірде бір бала оның жеке өміріне, отбасылық өміріне, баспанасына қол сұғылмау немесе хат жазысып-алысу құпиясына не болмаса оның ар-намысы мен абыройына заңсыз араласушылықты болдырмау құқығын жүзеге асыруда ерікті түрде немесе заңсыз араласу объектісі бола алмайды.
2. Бала осындай араласу немесе қол сұғушылықтан заңның қорғауына құқылы.

17-бап

Қатысушы мемлекеттер бұқаралық ақпарат құралдарының маңызды рөлін таниды және баланың әр түрлі ұлттық және халықаралық материалдар көзіне, әсіресе баланың әлеуметтік, рухани және моралдық тұрғыдағы рухани ізгілігіне, сондай-ақ тән және психикалық жағынан салауатты дамуына жәрдемдесуге бағытталған материал көздеріне деген бостандығын қамтамасыз етеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер:
а) бұқаралық ақпарат құралдарының бала үшін әлеуметтік және мәдени тұрғыда және 29-баптың рухында пайдалы ақпараттар мен материалдарды таратуын көтермелейді;
ә) әр түрлі мәдени, ұлттық және халықаралық ақпарат көздерінен алынған осындай ақпараттар мен материалдарды даярлау, алмасу және таратуда халықаралық ынтымақтастықты көтермелейді;
б) балалар әдебиетін басып шығаруды және таратуды көтермелейді;
в) бұқаралық ақпарат құралдарының қайсыбір азшылық тобына немесе жергілікті халыққа тиесілі баланың тілдік қажеттіліктеріне ерекше назар аударуын көтермелейді;
г) 13 және 18-баптардың ережелерін ескере отырып, баланың әл- ауқатына залал келтіретін ақпараттардан және материалдардан оны қорғаудың тиісті қағидаттарын әзірлеуді көтермелейді.

18-бап

1. Қатысушы мемлекеттер ата-анасының екеуінің де баланың тәрбиесі мен дамуы үшін ортақ және бірдей жауапкершілігін тану қағидаттарын қамтамасыз ету үшін барлық мүмкін күш-жігерлерді қабылдайды. Ата-анасы немесе тиісті жағдайларда заңды қамқоршылары баланың тәрбиесі мен дамуы үшін негізгі жауапкершілікті мойнына алады. Баланың ең қажет мүдделері олардың негізгі қамқорлығының мәні болып табылады.
2. Осы Конвенцияда баяндалған құқықтарды жүзеге асыруға кепілдік беру және жәрдемдесу мақсаттарында қатысушы мемлекеттер ата-аналарға және заңды қамқоршыларға балаларды тәрбиелеу жөніндегі олардың өз міндеттерін орындауына тиісті көмек көрсетеді және балалар мекемелерінің желісін дамытуды қамтамасыз етеді.
3. Қатысушы мемлекеттер ата-анасы жұмыс істейтін балалардың оларға күтім жасайтын қызмет орындарын және мекемелерді пайдалану құқығын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдайды.

19-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың тәніне жасалатын немесе психологиялық түрдегі зорлық-зомбылықтың, қорлау немесе теріс қылықтардың барлық нысандарынан, қамқорлықтың жоқ болуынан немесе немқұрайды қараудан, дөрекі қараудан не болмаса пайдаланудан, ата-анасының, заңды қамқоршыларының немесе балаға қамқорлық жасаушы басқа адамның нәпсіқұмарлық қиянатынан қорғау мақсатында барлық заңды, әкімшілік, әлеуметтік және ағартушы шараларын қабылдайды.
2. Мұндай қорғау шаралары, қажет болған жағдайда, балаға және оған қамқорлық жасаушы адамдарға қолдау көрсету мақсатында әлеуметтік бағдарламаларды жасау үшін, сондай-ақ жоғарыда аталғандай балаға мейрімсіздік жасалуына байланысты жағдайлардың алдын алу және анықтау, олар туралы хабарлау, істі қарау, тергеу жүргізу, емдеу және кейін қолданылатын шаралардан басқа да нысандарын жүзеге асыру үшін, сондай-ақ, қажет болған жағдайда, сот рәсімін қозғау үшін тиісті рәсімдерді қамтиды.

20-бап

1. Отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған немесе өзінің ең қажетті мүддесі үшін мұндай ортада қала алмаған бала, мемлекет тарапынан көрсетілетін ерекше қорғау мен көмекті пайдалануға құқылы.
2. Қатысушы мемлекеттер осындай баланың күтімін алмастыруды өздерінің ұлттық заңдарына сәйкес қамтамасыз етеді.
3. Бұл күтім, ішінара, баланы біреудің тәрбиесіне беруді, ислам заңы бойынша «кафала», асырап алуды, немесе қажет болған жағдайда, балаларға күтім көрсететін тиісті мекемелерге орналастыруды қамтуы мүмкін. Күтімді алмастыру түрлерін қарастырған кезде баланың тәлім-тәрбие сабақтастығын қалауы және оның этникалық тегі, дінге, мәдениетке қатысы және ана тілі тиісті түрде ескерілуге тиіс.

21-бап

Бала асырап алу жүйесі болуын мойындайтын және/немесе оған рұқсат беретін қатысушы мемлекеттер баланың ең қажетті мүдделері бәрінен бұрын ескеріліп отыруын қамтамасыз етеді және олар:
а) бала асырап алудың – қолданылатын заңдар мен рәсімдерге сәйкес және баланың ата-анасы мен заңды қамқоршыларына қатысты мәртебесіне, сондай-ақ, егер қажет болса, мүдделі адамдар қажет болуы мүмкін болатындай консультациялар өткізу негізінде бала асырап алуға өздерінің саналы түрдегі келісімін беруіне байланысты барлық іске қатысты және сенімді ақпараттар негізінде бала асырап алу мүмкін болатынын анықтайтын құзыретті өкіметтің рұқсатымен ғана жүргізілуін қамтамасыз етеді;
ә) егер баланы туған елінде біреудің тәрбиесіне беру немесе оны тәрбиелеуді немесе асырап алуды қамтамасыз ететін отбасына орналастыру және лайықты күтімді қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда, онда баланы басқа елге асырап алуға беруді-балаға күтім берудің баламалы тәсілі ретінде қабылдауға болады деп таниды;
б) өз еліндегі асырап алуға қатысты қолданылатын кепілдіктер мен нормалардың бала басқа елге асырап алуға берілген жағдайда да дәл солай қолданылуын қамтамасыз етеді;
в) бала өзге бір елде асырап алынған күнде, орналастыруға байланысты адамдардың ақталмаған қаржылық пайда табуына әкеліп соқпауын қамтамасыз ету мақсатында барлық қажетті шаралар қолданылады;
г) қажетті жағдайларда, екі жақты және көп жақты уағдаластықтар мен келісімдер жасасу жолымен осы баптың мақсаттарына жетуге жәрдемдеседі және осының негізінде баланы басқа елге орналастыруды құзыретті өкіметтер немесе органдардың жүзеге асыруын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды.

22-бап

1. Қатысушы мемлекеттер, босқын дәрежесіне ие болғысы келген немесе қолданылып жүрген халықаралық немесе ішкі құқық және рәсімдерге сәйкес босқын болып саналатын балаға, мейлі оны ата-анасы немесе кез келген басқа адам ертіп жүрсе де, немесе оларсыз жүрсе де, осы Конвенцияда және адам құқығы жөніндегі халықаралық басқа да құжаттарда немесе гуманитарлық құжаттарда баян етілген құқықтарды пайдалануда осы құжаттарға қатысушы болып табылатын аталған мемлекеттер тиісті қорғау және гуманитарлық көмек көрсетуді қамтамасыз ететін қажетті шаралар қолданады.
2. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, өздері қажет деп санаған жағдайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымымен ынтымақтас құзыретті үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың, мұндай баланы қорғау жөніндегі, оның және кез келген босқын баланың ата-анасын немесе отбасының басқа мүшелерін іздеп табуына, сөйтіп өз отбасымен табысуы үшін қажетті ақпараттарды алуына жәрдемдесу жөніндегі кез келген күш-жігеріне жәрдем көрсетеді. Ата-анасы немесе отбасының басқа да мүшелері табылмаған жағдайда, бұл балаға да осы Конвенцияда қарастырылғандай, әлде бір себеппен өз отбасы ортасынан уақытша немесе біржола айырылған басқа балаларға көрсетілгендей қорғау көрсетіледі.

23-бап

1. Қатысушы мемлекеттер ақыл-есі немесе денсаулығына қатысты жарымжан бала оның қадір-қасиетін қамтамасыз етіп, өзіне деген сенімділігін арттырып және қоғамдық өмірге белсене араласуына жәрдемдесетін жағдайларда толыққанды және лайықты өмір сүруі қажет екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер жарымжан баланың ерекше қамқорлыққа құқылы екенін мойындап, жәрдем сұрап өтініш берген жағдайда және де, егер баланың денсаулығы мен ата-анасы немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың жағдайы өтінішке сәйкес болған күнде бала мен оның қамқоршысына ресурс мүмкіндіктеріне қарай, жәрдем беруді қолдап, қамтамасыз етеді.
3. Жарымжан баланың ерекше мұқтаждығы танылып, осы баптың 2-ші тармағына сәйкес, көмек ата-анасының немесе балаға қамқорлықты қамтамасыз ететін басқа адамдардың қаржылық ресурстары ескеріліп, мүмкін болғанынша, тегін беріледі және жарымжан баланың білім беру, кәсіби даярлық, медициналық қызмет, денсаулығын қалпына келтіру, еңбек етуге дайындау салаларындағы қызмет көрсетулерге қолы жетуін және баланы мүмкіндігінше, толық, әлеуметтік өмірге тартуға, рухани және мәдени дамуын қамти отырып, тұлғалық іріленуіне септігін тигізетіндей демалу құралдарына қолын жеткізуді мақсат етеді.
4. Қатысушы мемлекеттер халықаралық ынтымақтастық рухында профилактикалық денсаулық сақтау және медицина саласында, жарымжан балаларды психологиялық және функционалды емдеу саласына қатысты ақпараттармен алмасуға, соның ішінде, қатысушы мемлекеттердің осы саладағы мүмкіндіктері мен білімін жақсартып, тәжірибесін кеңейту үшін реабилитация, жалпы білім беру және кәсіби даярлық тәсілдері жөніндегі ақпараттарды таратуға және оған қол жеткізуіне ықпал етеді. Осыған байланысты дамушы елдердің сұранысына ерекше көңіл аударылуға тиіс.

24-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың неғұрлым жетілдірілген денсаулық сақтау жүйелері қызметімен, науқастарынан емдеу мен денсаулығын қалпына келтіру құралдарымен пайдалану құқығын мойындайды. Қатысушы мемлекеттер бірде-бір бала медицина жүйесінің мұндай қызметіне қол жеткізу құқығынан айырылып қалмауын қамтамасыз етуге ұмтылыс жасайды.
2. Қатысушы мемлекеттер осы құқықтың толық жүзеге асуына қол жеткізуге күш салады, соның ішінде:
а) нәрестелердің шетінеуі мен бала өлімінің деңгейін төмендету;
ә) алғашқы медициналық-санитарлық көмекті дамытуға баса көңіл аудара отырып, қажетті медициналық жәрдем көрсетуді және барлық балалардың денсаулығын сақтауды қамтамасыз ету;
б) дертке және ашқұрсақтыққа қарсы күрес, соның ішінде алғашқы медициналық-санитарлық көмек шеңберінде, қоршаған ортаның ластану қаупі мен қатерін ескере отырып, оңай қол жететін технологияны пайдалану жолымен барынша құнарлы тағамдарымен және таза ас суымен қамтамасыз ету;
в) бала туғанға және босанғаннан кейінгі кезеңдерде аналардың денсаулығын сақтау жөнінде тиісті қызмет көрсету;
г) қоғамның барлық топтары, соның ішінде ата-аналар мен балалардың, баланың денсаулығы мен тамақтануы, баланы ана сүтімен емізіп асыраудың артықшылығы, баланы қоршаған ортаның гигиенасы мен тазалығы және келеңсіз оқиғалардан сақтандыру жайлы хабардар болуын, сондай-ақ білім алуға қол жеткізуін және осындай білімді пайдалануына қолдау көрсетуді қамтамасыз ету;
д) профилактикалық медициналық көмек және отбасы мөлшерін жоспарлау саласындағы ағарту жұмыстары мен қызмет көрсетулерді дамыту.
3. Қатысушы мемлекеттер баланың денсаулығына теріс ықпал ететін дәстүрлі ем тәжірибесін жою мақсатында кез келген тиімді және қажетті шараларды қабылдайды.
4. Қатысушы мемлекеттер осы бапта танылған құқықты толық жүзеге асыруға бірте-бірте қол жеткізу мақсатында халықаралық ынтымақтастықты ынталандыруға және оны дамытуға міндеттенеді.

25-бап

Қатысушы мемлекеттер құзыретті органдар күтім жасау мақсатында біреудің қамқорлығына берген баланың құқығын мойындайды, оны қорғау немесе денсаулығы немесе психикалық емдеу, балаға берілетін кезендік емдеу бағасы, басқа да балаға қамқорлық жасауға байланысты шарттар туралы құқықты мойындайды.

26-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әлеуметтік сақтандыруды қоса алғанда, әрбір баланың әлеуметтік қамтамасыз ету игіліктерін пайдалану құқығын таниды және бұл құқықты толық жүзеге асыруға қол жеткізу үшін ұлттық заңнамаға сәйкес қажетті шаралар қабылдайды.
2. Бұл игіліктер қажеттігіне қарай баланың және баланы бағуға жауапты адамдардың қолда бар ресурстары мен мүмкіндіктері, сондай-ақ баланың өзі немесе оның атынан игіліктерді алуға байланысты кез келген әрекеттің мүмкіндіктері ескеріліп беріледі.

27-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың дене бітімі, ақыл-есі, рухани, имандылық және әлеуметтік тұрғыдан қажетті өмір денгейіне құқығын мойындайды.
2. Баланы тәрбиелеуші ата-ана (лар) немесе басқа адамдар өздерінің қабілеттері және қаржылық мүмкіндіктері шегінде баланың дамуы үшін қажетті өмір сүру жағдайын қамтамасыз етуге негізгі жауапкершілікті алады.
3. Қатысушы мемлекеттер ұлттық жағдайларға және өз мүмкіндік шегінде баланы тәрбиелеп отырған ата-ана мен басқа да адамдарға осы құқықты жүзеге асыруға жәрдем көрсету жөнінде қажетті шаралар қабылдайды және қажет болған жағдайда, материалдық жәрдем көрсетіп, түрлі бағдарламаларды, әсіресе тамақтандыру, киім және баспанамен қамтамасыз ету жөніндегі бағдарламаларды қолдайды.
4. Қатысушы мемлекеттер – қатысушы мемлекеттің өз ішінде де, сондай-ақ шетелде де, бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар ата-ана немесе басқа адамдардың баланы бағуды қалпына келтіруін қамтамасыз етуі үшін қажетті шаралардың бәрін қолданады. Соның ішінде, егер бала үшін қаржылық жауапкершілігі бар адам мен бала әр мемлекетте тұрып жатса, қатысушы мемлекеттер халықаралық келісімдерге қосылуға немесе осындай келісімдерді жасасуға, сондай-ақ тиісті басқа да уағдаластықтарға қол жеткізуге ықпал етеді.

28-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың білім алу құқығын мойындап, бұл құқықты жүзеге асыруға тең мүмкіндік негізінде біртіндеп қол жеткізу мақсатында, атап айтқанда:
а) тегін және міндетті бастауыш білім беруді енгізу;
ә) жалпы білім және кәсіби біліммен қатар орта білімнің барлық түрінің дамуын ынталандырып, оған барлық балалардың қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді және тегін білім беруді енгізу мен қажет болған жағдайда, қаржылай көмек көрсету сияқты қажетті шараларды қабылдайды;
б) әркімнің қабілеті негізінде барлық қажетті құралдар арқылы жоғары білімге баршаның қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді;
в) білім беру және кәсіби даярлық салаларына қатысты ақпараттар мен материалдарға барлық баланың қолы жетерліктей болуын қамтамасыз етеді;
г) оқушылардың мектепке тұрақты баруы мен мектепті тастап кетуші оқушылар санын азайту жөнінде шаралар қабылдайды.
2. Қатысушы мемлекеттер мектептегі тәртіп баланың адамдық қадір-қасиетін құрметтеуге бағытталған тәсілдер арқылы және осы Конвенцияға сәйкес орнықтырылуын қамтамасыз ететін шаралардың бәрін қолданады.
3. Қатысушы мемлекеттер білімге, соның ішінде бүкіл әлемдегі надандық пен сауатсыздықты жоюға және ғылыми техникалық білімге және қазіргі заманғы оқыту тәсілдеріне қол жеткізуді жеңілдету мақсатындағы мәселелер бойынша халықаралық ынтымақтастықты қуаттайды және дамытады.

29-бап

1. Қатысушы мемлекеттер білім беру баланың:
а) жеке тұлға ретінде дамуына, баланың бойындағы дарынын және ақыл-есін, дене бітімдік қабілеттерін барынша толық дамытуға;
ә) адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында жария етілген қағидаттарды құрметтеуге;
б) ата-анасын, төл мәдениетінің құндылықтарын, тілін және құндылықтарын, өзі тұрып жатқан мемлекеттің және өзі туған елінің ұлттық құндылықтарын, сондай-ақ басқа өркениеттерді құрмет тұтуға;
в) баланы еркін қоғамдағы саналы өмірге түсіністік, бейбітшілік, шыдамдылық, әйел мен ер-азаматтардың құқықтық теңдігі және барлық халықтар, этникалық, ұлттық және діни топтар арасындағы достастық, сондай-ақ жергілікті халықтың өкілдерімен достықта болу рухында дайындауға;
г) қоршаған табиғатты аялауға бағыт беруге тиіс екендігімен келіседі.
2. Осы баптың немесе 28-ші баптың ешбір бөлімі, жеке адамдар мен органдардың, осы баптың 1-ші тармағында баян етілген қағидаттар тұрақты сақталған жағдайда, білім беру орындарын құру және басқару еркіндігін шектеу және мұндай оқу орындарында білім беру талаптары мемлекет тарапынан белгіленуге тиісті ең төменгі нормалардың талаптарымен сәйкес болуын орындамау деп пайымдалуы тиіс емес.

30-бап

Этникалық, діни немесе тілі жөнінен немесе жергілікті халық адамдары жөнінен азшылық болған мемлекеттерде, сондай-ақ азшылық топқа немесе жергілікті халыққа жататын бала өз тобының басқа мүшелерімен бірге өз мәдениетін пайдалану, өз дінін тұтынып, оның салт-жораларын ұстану және ана тілінде сөйлеу құқығынан айырылмауға тиіс.

31-бап

1. Қатысушы мемлекеттер баланың тынығуға және мәдени демалуға, өз жас мөлшеріне лайық түрлі ойындар мен көңіл көтеру шараларына қатысуға, мәдени өмірге еркін араласып, өнер мен айналысуға құқығы бар екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер әр баланың мәдени және шығармашылық өмірге жан-жақты қатысу құқығын құрметтеп қолдайды және оның мәдени шығармашылық қызметімен айналасуына, тынығуына, мәдени демалуына тиесілі және тең дәрежелі мүмкіндік туғызуға жәрдемдеседі.

32-бап

1. Қатысушы мемлекеттер әр баланың экономикалық қанаудан, оның денсаулығына қауіп төндіретін немесе білім алуына кедергі келтіретін немесе денсаулығына зиян, дене бітімінің, ақыл-есінің жетілуіне, рухани және моральдық, әлеуметтік жағынан дамуына нұқсан келтіретін кез келген жұмыстардан қорғалуға құқығы бар екенін мойындайды.
2. Қатысушы мемлекеттер осы бапты жүзеге асыруды қамтамасыз ету үшін заң шығарушылық, әкімшілік және әлеуметтік шаралар, сондай-ақ білім беру саласында шаралар қолданады. Осы мақсатта басқа хаылқаралық құжаттардың тиісті ережелеріне сүйене отырып, қатысушы мемлекеттер ішінара:
а) жұмысқа қабылдаудың ең төменгі жас мөлшерін немесе ең төменгі жастары мөлшерін;
ә) жұмыс уақытының ұзақтығы мен еңбек ету жағдайына қажетті талаптарды анықтайды;
б) осы баптың тиімді түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету үшін жазаның тиісті түрін немесе басқа да санкцияларды қарастырады.

33-бап

Қатысушы мемлекеттер балаларды тиісті халықаралық шарттарда белгіленгендей есірткі құралдары мен психотроптық заттарды заңсыз қабылдаудан қорғау, сондай-ақ осындай заңға қарсы заттарды өндіруге және олардың саудасына балаларды пайдалануға жол бермеу үшін тиісті заң шығарушылық, әкімшілік, әлеуметтік шараларды, сондай-ақ, білім беру саласындағы шараларды қоса алғанда, барлық қажетті шараларды қабылдайды.

34-бап

Қатысушы мемлекеттер баланы нәпсіқұмарлық қанаудың және нәпсіқұмарлық азғырудың барлық түрінен қорғауға міндеттенеді. Осы мақсатта қатысушы мемлекеттер, ішінара:
а) баланы кез келген нәпсіқұмарлық қатынастарға көндіруге немесе мәжбүр етуге;
ә) бала еңбегін жезөкшелік немесе басқа да заңсыз нәпсіқұмарлық тәжірибесіне қанап пайдалану мақсатына;
б) бала еңбегін порнография мен порнографиялық басылымдарда қанап пайдалану мақсаттарына жол бермеу үшін ұлттық, екі жақты және көп жақты деңгейде барлық қажетті шараларды қабылдайды.

35-бап

Қатысушы мемлекеттер балаларды ұрлау, бала саудасына немесе балаларды кез келген мақсатпен және кез келген түрде контрабандалау әрекеттеріне жол бермеу үшін ұлттық, екі жақты және көп жақты деңгейде шаралар қолданады.

36-бап

Қатысшы мемлекеттер бала әл-ауқаты аспектісіне залал келтіретін қанаудың басқа да барлық нысандарынан қорғайды.

37-бап

Қатысушы мемлекеттер:
а) ешбір баланың азапталмауын, немесе оның қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірленбеуін немесе жазаланбауын; 18 жасқа толмаған қылмыс жасаған адамдарға өлім жазасы да, түрмеге өмірлік қамауға алу да, босату мүмкіндігін қарастырмайтын жазалар да тағайындалмауын қамтамасыз етеді;
ә) ешбір баланың бас бостандығынан заңсыз немесе еріксіз айырмалуын қамтамасыз етеді. Қамауға алу, ұстау немесе түрмеге жабу заңға сәйкес жүргізіледі және соңғы шара ретінде ғана, неғұрлым тиісті қысқа мерзім ішінде қолданылуды қамтамасыз етеді;
б) бас бостандығынан айырылған әр бала өз жасындағылардан талап етулері ескеріле отырып, өз жеке басының ажырамас қадір-қасиеті ретінде адамгершілікті көзқарасты және құрметтеуді пайдаланады. Соның ішінде, бас бостандығынан айырылған бала ересектерден бөлек ұсталуға тиіс, алайда, ішінара оның ең қажетті мүддесі ескеріліп, септігін тигізер деген ниетпен ғана ересектермен бірге ұсталуы мүмкін, сондай-ақ ерекше жағдай туындамаса өз отбасымен хат жазысу және жүздесу арқылы байланыс орнатуға құқығын қамтамасыз етеді;
в) бас бостандығынан айырылған баланың еш кідіріссіз құқықтық және басқа да тиісті көмекке қол жеткізуге, сондай-ақ сот немесе басқа да құзыретті, тәуелсіз және әділетті органдар алдында өз бас бостандығынан айырылу заңдығына дауласуға құқығын және де олар осындай кез келген іс жүргізу әрекеттерге қатысты шешімін кейінге қалдырмай қабылдауларын талап ету құқығын қамтамасыз етеді.

38-бап

1. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде қолданылатын балаларға қатысты халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын құрметтеп, олардың сақталуын қамтамасыз етуге міндеттенеді.
2. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған балалардың соғыс қимылдарына тікелей қатыспауын қамтамасыз ету үшін қолдан келген шаралардың бәрін қабылдайды.
3. Қатысушы мемлекеттер жасы 15-ке толмаған кез келген баланы өзінің қарулы күштер құрамына шақырмау негіздерін ұстанады. Жасы 15-ке толған, бірақ әлі 18-ге толмаған балаларды әскерге тарту кезінде, қатысушы мемлекеттер олардың ішінен көбіне ересектеулерін алуға тырысады.
4. Қатысушы мемлекеттер қарулы қақтығыс кезінде бұқара халыққа

Категория: Нормативтік құжаттар

 

Қазақстан Республикасындағы тiл туралы Заңы

Автор: admin от 5-02-2018, 04:57, посмотрело: 154

0 Қазақстан Республикасындағы
тiл туралы Заңы
[center][/center]
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шiлдеде қабылданды. Осы Заңы 4-шi бабында: Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi - қазақ тiлi. Мемлекеттiк тiл - мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iс қағаздарын жүргiзу тiлi. Сонымен бiрге, Үкiмет, мемлекеттiк органдар мемлекеттiк тiлдi яғни қазақ тiлiн барынша дамытуға, оның халықаралық беделiн нығайтуға және қазақ диаспорасына ана тiлiн сақтауы мен дамытуы үшiн көмек көрсетуге мiндеттi деп көрсетiлген.
Аталған Заңның 1-шi бабында диаспора деген терминге «өзiнiң тарихи шығу тегiнен тысқары елде тұрып жатқан халықтың бiр бөлiгi (этникалық қауымдастық)» деген түсiнiктеме берiлген, яғни шет елдерде тұрып жатқан бiздiң қандас бауырларымыз. Қазақ халқы өзiнiң тарихи отанында тұрып ақ, ешқандай қуғын-сүргiнсiз ана тiлi мәселесiне келгенде диаспораға айналды. Тiл туралы Заң қабылданғаннан берi, оны жүзеге асыру үшiн Қазақстан Үкiметi бiрқатар қаулылар қабылдады. Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 тамызда «Мемлекеттiк органдарда мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейту туралы», Елбасының 1998 жылғы 5 қазаңдағы № 4106 Жарлығымен бекiтiлген «Тiлдердi қолдану мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» тағы басқалары. Бас-аяғы 4-5 жылдың iшiнде тiл жөнiнде 17 құжат қабылданыпты. Қаншама жетiлген заңдар, бағдарламалар қабылданғанмен, оны iске асыратын адамдар. Әрбiр қазақ азаматының бойында өзiнiң ана тiлiне деген құрмет, оның кұдыретiне бас июшiлiк сезiмi қалыптаспайынша, қазақ тiлiнiң көсегесiн көгерту қиын. Орыс халқының тектi тұқымының бiрi - режиссер Андрей Кончаловский «Гомердiң «Одиссеясын» толық түсiну үшiн, арнайы грек тiлiн үйрендiм» дегенде, 20-шi ғасырдың Гомерi атанған Жамбылдың жырын, Абайдың өлеңiн, Әуезовтың прозасын түсiну үшiн, мен арнайы қазақ тiлiн үйрендiм деп айтатын күн туарма екен деп ойлаймыз. Ана тiлiнде бiр кiтап оқымай ақ, ел басқарып жүрген азаматтар аз емес. Әр халықтың ана тiлi - оның жаны, халқының қайталанбас үзiндiк кейпi, ұлттық болмыс-бiтiмiнiң бейнесi, ғасырлар бойы жинақтаған рухани байлығының көзi, iшкi жан дүниесiнiң өзiне ғана тән құпиясы. Кезінде Гегель өзiнiң «Эстетикасын» француздардың аударып жатқанын естiгенде, менiң ойларымды жеткiзуге олардың тiл байлығы жетер ме екен деп күмәнданған екен. Мемлекеттiк қызметшiлердiң арасында қазақ тiлi iс қағаздарын жүргiзуге қолайсыз тiл, тиiмдi ойды жеткiзе алмайды деген кереғар пiкiр қалыптасқан. Оларға менiң айтпағым, Мұхтар Әуезовтың жиырма томдық шығармалар жинағының, қазақ тiлiн зерттеушiлердiң, жазушының сөздiк қорында 29.483 сөз бар екенiн, сонын iшiнде таза қазақ сөздерiнiң ұзын саны 23.740, қалғаны кiрме сөздер екенiн анықтағанын, салыстыру үшiн айтқанда, А.С.Пушкин шығармаларында 21.197, ал Шекспир шығармаларында 15.000 сөз бар екенi анықталған - ғылыми дерек. Орыс тiлiнiң Академиялық 4 томдық түсiндiрме сөздiгiнде сексен мыңнан аса сөз болса, ал қазақтың түсiндiрме сөздiгiн жасау қолға алынған 50-шi жылдардың орта тұсында 350 мыңдай тіл сезiмiз бен тiркесiмiздiң тiзiмге алынғаны белгiлi жәйiттер. Мұның бәрiн талдап жатқанымыз, ұлттық өзiмшiлдiктi ояту емес, «Тауларды аласартпай, даланы қастерлейiк» деген бiртуар азамат ақын Олжас сияқты, өзге тiлдi кемсiтпей, көкiрегi ояу, саналы азаматтарға ой салғым келгендiктен айтып тұрмын. Тағдырдың талай тауқыметiн тартсадағы қазақ халқы өз тiлiнiң тұтастығы мен тұнықтығын сақтай бiлген, бiздiң тiл сорлы тiл емес, кадеге жарата бiлсек, құдыретті тiл. Қаһарман жерлесiмiз Бауыржан Момышұлы 1944 жылы Москва түбiнде шайқасып жүрiп, сол кездегi Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетiнiң хатшысы Әбдiқалықов жолдасқа «қазақ тiлi туралы пiкiр» атты хатында «Тiлсiздi айуан дейдi. Тiлi кедей елдi мәдениетсiз, анайы, надан халық деп санайды. Қазақ тiлi еш уақытта өзiмен көршiлес халықтың тiлдерiнен сорлы болып, қатардан қалып өмiр сүрмегендiгi мыңдаған жыл тарихында айқындалған емес пе едi» деп жазған екен. Батыр Баукең айтып кеткен тiл мәселесi - әлi сол күрделi күйiнде қалып отыр. Тiл туралы Заңның 9-шы бабында «Мемлекеттiк органдардың актiлерi мемлекеттiк тiлде әзiрленiп, қабылданады, қажет болған жағдайда, мүмкiндiгiнше, басқа тiлдерге аударылуы қамтамасыз етiле отырып, оларды әзiрлеу орыс тiлiнде жүргiзiлуi мүмкiн» делiнген. Осы қағидаға сәйкес, орыс тiлiнде ойлап, жазуға дағдыланған мемлекеттiк қызметшiлер, еш уақытта басын ауыртып, қазақ тiлiнде құжат дайындамасы - өмiр шындығы. Қазiргi кезде, мәртебелi мекеменiң бәрiнде аудармашылар бар, саны бар да, сапасы жоқ, үйткенi аудармашылық сирек дарын, өнердiң төресi, екiнiң бiрi жақсы аудармашы бола алмайды. Сондықтан, ресми органдардың аударма құжаттарын, орысша мәтiнiнсiз түсiну тiптi мүмкiн емес. Осының бәрi айналып келгенде қазақ тiлiнде iс жүргiзуге қолбайлау болып тұр Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, менiң төмендегiдей ұсыныстарым бар: 1. Мемлекеттiк органдарда iс қағаздарын жүргiзуде қос тiлдiлiктен, бiр тiлдiлiкке, яғни қазақ тiлiнде жүргiзуге көшу керек. Ол үшiн тiл туралы Заңның тиiстi баптарына өзгерiс енгiзу қажет. 2. Ата Заңымыздың 7-шi бабының «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген 2-шi тармағын алып тастау қажет. 3. Тiл туралы Заңның 24-шi бабында «Қазақстан Республикасының тiл туралы Заңының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың 1-шi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының Заңдарына сәйкес жауапты болады» делiнген. Заңның осы қағидасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы Кодексiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу қажет. 4. Аталған Заңның 25-шi бабына және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң биылғы жылғы 8-шi қаңтардағы №16 Қаулысымен бекiтiлген Ережеге сәйкес, тiлдер туралы Заңдардың сақталуына бақылау жасауды өз әөзыретiнiҰ шегiнде Қазақстан Республикасының ақпарат және қоғамдық келiсiм Министрлiгi жүзеге асырады. Осы Ережеге сәйкес облыстық аәпарат және қоғамдық келiсiм Департаментi, прокуратура органдарымен бiрiгiп, тiл туралы Заң талаптарының орындалуына дЎйектi тұрде бақылау жасауды қамтамасыз ету керек. 5. Мемлекеттiк органдарда бос лауазымдарға қызметкерлер қабылдағанда, олардың бiлiктiлiк талаптарының тiзбесiне мiндеттi түрде қазақ тiлiнде iс қағаздарын жүргiзе алатындығы енгiзiлуi тиiс. Сайып келгенде, кемеңгер жазушымыз Ғабит Мұсiрепов айтқандай «Сол тiлдi жасаған, жасап келе жатқан халықтық баяғысын да, бүгiнгiсiн де, болашағын да танытатын, сол халықтың мәңгiлiгiнiң мәңгiлiк белгiсi - Ана тiлiн тек Өгей ұлдары ғана менсiнбейдi, Өгей ұлдары ғана аяққа басады» деген екен. Ана тiлiмiздiң Өгей ұлдары емес, Өзегiн жарып шыққан туған ұлдары болайық дегiм келедi, құрметтi ағайын.
ҚР БІЛІМ ТУРАЛЫ ЗАҢЫ
Заңға қол қойылған күн: Астана. Ақорда. 2007ж. 27 шілде. №319-ІІІ ҚРЗ.

ҚР Білім туралы жаңа Заңы бәсекеге қабілетті отандық білім беру жүйесін қалыптастыруға бағытталған. Жаңа заңның құрылымы білім беру саласын модернизациялауды жүзеге асырудың, оның академиялық мазмұнын жаңартудың, субъектілердің құқықтық ережелерін жақсартудың жалпы концептуалды бағыттарын толық қамтып тұр.
Бұл Заң Қазақстанда білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында белгіленген міндеттерді шешу үшін қажет.Қазақстан Республикасының «Білім туралы» жаңа Заңы дәл осы бәсекеге қабілетті отандық білім беру жүйесін қалыптастыруға бағытталған.
Ол республикадағы жетілдірілген жаңа білім беру ортасын қалыптастырудың концептуалдық идеясына сәйкес құрылған. Білім беру қызметі іштей жүйелендіріліп, оның барлық аспектілері құрылымға бағындырылған, қисындық сабақтастыққа сәйкес заңның мазмұнынан көрініс тапқан. Заң «білім беру жүйесі» ұғымы мен оны құрайтын білім беру деңгейлерінің анықтамасынан басталады. Одан әрі әр түрлі деңгейдегі оқу бағдарламалары арқылы білім берудің мазмұны ашылады. Келесі кезекте білім беруді ұйымдастыру, білім алушыларға қойылатын талаптар, қабылдау ережелері, оқу түрлері, білім берудің оқу, тәрбие, ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыс сияқты түрлі бағыттары сипатталады. Сондай-ақ білім беру деңгейлері мен оларға сәйкес келетін білім беру ұйымдарының түрлеріне сипаттама беріледі.
Білім беру қызметінің субъектілері, олардың құзыреттері, құқықтары, білім алушылар мен тәрбиеленушілердің және олардың ата-аналары, басқа да заңды өкілдерінің міндеттері мен жауапкершіліктері жеке тарауға бөлініп берілген.
Заң құрылымындағы маңызды жаңалықтар дың бірі – педагогикалық қызметкердің мәртебесі туралы норманың енгізілуі. Бұрынғы заңда педагогикалық қызметкердің мәртебесі туралы бірде-бір сөз айтылмаған еді. Одан кейін білім саласын басқарудың мазмұны ашып көрсетілген. Онда білім беру саласындағы мемлекеттік басқару мен мемлекеттік билік субъектілерінің құзыреттері жазылған. Заңның осы бөлігінде тұңғыш рет Қазақстан Республикасы Президентінің құзыреті жеке бап түрінде беріліп отыр. Елбасы білім жүйесіне айрықша назар аударуымен қатар, білім саласын дамыту мен реформалауға қатысты көптеген шаралар оның бастамасымен, тікелей басшылығымен жүзеге асырылып отырғандықтан, осылай болуы орынды да.
Ал енді заң қандай міндеттерді атқарады деген ге келсек, жаңа қабылданған ҚР-ның «Білім туралы» Заңы мынадай міндеттерді шешуге:
1)әлемдік білім беру кеңістігіне кірігуге (интеграцияға);
2)педагог қызметкерлердің мәртебесін көтеруге;
3)сапалы білім берудің қол жетімділік кепілдігін көтеруге;
4)басқару және қаржыландыру жүйесін жетілдіруге мүмкіндік береді.
ҚР-ның «Білім туралы» Заңына сәйкес Қазақстанның әлемдік білім беру кеңістігіне кіру міндеті:
- білім берудің құрылымы мен мазмұнын жаңарту;
- оқыту технологиясын жетілдіру;
- білім беру сапасының ұлттық бағалау жүйесін дамыту жолдары арқылы шешіледі.
Заңның жаңа редакциясының тағы бір үлкен ерекшелігі – Білім беру құрылымының халықара лық білім сыныптамасы стандарттарына сәйкестендірілуі. Яғни, нақтырақ айтқанда, сөз болып отырған заңда Білім беру құрылымы ЮНЕСКО ұсынған 1997 жылғы Халықаралық білім сыныптамасы стандарттарының (ХБСС–1997) білім беру бағдарламалары сыныптамасы ның өлшемдеріне сәйкестендірілді.
Бұрынғы заңда – 4 деңгей (мектепке дейінгі тәрбие және оқыту, орта білім, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім) болса, жаңа заң – 7 деңгейден (бастауыш, негізгі орта білім, орта білімнен кейінгі білім сынды жаңа деңгейлер енгізіл ді) тұрады.
Білім беру мазмұнының өзі жоғарыда аталған білім беру бағдарламаларын ғана емес, сондай-ақ білім берудің арнаулы, арнайыландырылған оқу бағдарламаларын, қосымша білім берудің оқу бағдарламалары мен ересектерге арналған бағдарламалардың да жүзеге асырылуын қарастырады.
Осылайша білім берудің парадигмасы «өмір бойына алған білімнен» қажеттілік пен мүмкіндікті сезінуге «бүкіл өмір бойы білім алуға» дейін өзгеріп отыр. Осы парадигмаға сәйкес білім берудің жаңа технологиялары мен әдістемелері, білімді өзгелерге жеткізу мен білім алушылардың уәжін дамытудың жаңа тәсілдері енгізіледі.
Атап айтуды қажет ететін тағы бір жаңалық – заңнамалық деңгейде 12 жылдық орта бі лімге көшу қаматамасыз етілді. 2008 жылдан бастап 12 жылдық оқыту жүзеге асырылады. Заңда 12 жылдық білімнің құрылымы анықталды. Ол:
- бастауыш білім – 4 жыл, 1- 4-сыныптар аралығы;
- негізгі орта білім – 6 жыл, 5 -10-сыныптар аралығы;
- жалпы орта білім – 2 жыл, 11-12-сыныптар аралығы.
1-тарау. Жалпы ережелер.
1-бап (1-61):
2-бап(1-2):
3-бап(1(1-10) – 2):
2-тарау.Білім беру жүйесін басқару.
4-бап(1-23):
5-бап(1-44):
6-бап(1(1-2)-2(1-22)-3(1-25)-4(1-19)-5(1-2)):
7-бап(1-2):
8-бап(1-4(1-4)-5-6-7-8):
Білім беру саласындағы мемлекеттік кепілдіктер
1. Мемлекет білім алу құқығын білім беру жүйесін дамыту, оның жұмыс істеуінің құқықтық негізін жетілдіру және Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес білім алу үшін қажетті әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жасау арқылы қамтамасыз етеді.
Білім беру сапасын мемлекеттік бақылау білім беру сапасын бағалаудың ұлттық жүйесін жасау және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету арқылы жүзеге асырылады.
2. Мемлекет Қазақстан Республикасы азамат¬тарының тегін мектепалды, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім алуын, сондай-ақ егер азамат осы деңгейлердің әрқайсысында бірінші рет білім алатын болса, мемлекеттік білім беру тапсырысына сәйкес конкурстық негізде тегін техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуын қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдіктердің және азаматтығы
жоқ адамдардың білім беру саласындағы уәкілетті орган белгілеген тәртіппен Қазақстан Республикасының азаматта¬рымен бірдей мектепалды, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім алуға құқығы бар.
Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдарға, егер олар осы деңгейлердің әрқайсысында бірінші рет білім алатын болса, мемлекеттік білім беру тапсырысына сәйкес конкурстық негізде тегін техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға құқық беріледі.
Шетелдіктердің мемлекеттік білім беру тапсы¬рысына сәйкес конкурстық негізде тегін техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға құқығы Қазақстан Республикасының халықаралық шарт¬тарымен айқындалады.
3. Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға қолжетімділікті қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік емес білім беру кредиттерін дамыту үшін жағдайлар жасалады.
Мемлекет екінші деңгейдегі банктер беретін білім беру кредиттерінің кепілдік жүйесін құру және білім беру кредиттері бойынша талап ету құқықтарын иелену арқылы екінші деңгейдегі банктерді қайта қаржыландыру жөнінде шаралар қабылдайды.
4. Мемлекет әлеуметтік көмекке мұқтаж Қазақстан Республикасы азаматтарын олардың білім алуы кезеңінде қаржылау шығыстарын толық немесе ішінара өтейді.
Әлеуметтік көмек көрсетілетін Қазақстан Республикасы азаматтарының санатына:
1) жетім балалар, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар;
2) даму мүмкіндіктері шектеулі балалар, мүге¬дектер және бала кезінен мүгедектер, мүгедек балалар;
3) көп балалы отбасылардың балалары;
4) Қазақстан Республикасының заңдарымен айқындалатын азаматтардың өзге де санаттары жатады.
Әлеуметтік көмектің мөлшерін, көздерін және беру тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.
5. Денсаулық жағдайына қарай ұзақ уақыт бойы бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беретін ұйымдарға бара алмайтын азаматтар үшін үйде немесе емдеу ұйымдарында тегін жеке оқыту ұйымдас-тырылады.
6. Мемлекет даму мүмкіндіктері шектеулі азаматтардың білім алуына, дамуындағы ауытқуды түзетуіне және әлеуметтік бейімделуіне жағдай жасауды қамтамасыз етеді.
7. Мемлекет тұрғындар саны аз елді мекендерде тұратын балалардың бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім алу құқықтарын қамтамасыз ету үшін шағын жинақты мектептер мен интернат ұйым-дарының жұмыс істеуіне кепілдік береді.
8. Мемлекет Қазақстан Республикасының дарынды азаматтарының элитарық білім, оның ішінде шетелде білім алуына қажетті жағдай жасайды.
9-бап:(1-4):
3-тарау. Білім беру жүйесі.
10-бап(1-3):
11-бап: (1(1-13)):
12-бап(1-7):
4-тарау. Білім беру мазмұны.
13-бап:
14-бап(1(1-3)-2(1-4)-3(1-4)- 4-5-6-7-8-9):
15-бап(1-2(1-2)-3):
16-бап(1-3):
17-бап(1-2(1-3)-3-4-5):
18-бап:
19-бап(1-3):
20-бап(1-2(1-2)):
21-бап(1-6):
22-бап(1-3):
23-бап(1-2(1-3)):
24-бап:
25-бап:
5-тарау. Білім беру қызметін ұйымдастыру.
26-бап(1-5(1-2)-6-7-8(1-5)-9-10-11-12-13):
27-бап:
28-бап(1-10(1-2)-11):
29-бап(1-3):
30-бап(1-3):
31-бап(1-3):
32-бап(1-2):
33-бап:
34-бап:
35-бап(1-4):
36-бап(1-3(1-2)-4-5):
37-бап(1-3):
38-бап(1-5):
39-бап(1-4):
6-тарау. Білім беру қызметінің субъектілері.
40-бап(1-5):
41-бап(1(1-6)-2-3):
42-бап(1-2):
43-бап(1-3(1-17)):
44-бап(1-9):
45-бап(1-3(1-6)):
46-бап:
47-бап(1-3(1-12)-4-(1-3)-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18):
48-бап(1-6):
49-бап(1(1-5)-2(1-4)):
7-тарау. Педагог қызметкерлердің мәртебесі.
50-бап(1-2):
51-бап: (1-2(1-12)-3. Педагог қызметкер:(1.Өзінің кәсіптік құзыреті саласында тиісті теориялық және практикалық білімді және оқыту дағды ларын меңгеруге;2.Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарының талап тарына сәйкес көрсетілетін білім беру қызметтерінің сапасын қамтамасыз етуге; 3.Білім алушыларды жоғары имандылық, ата-аналарына, этномәдени құндылықтарға құрмет көрсету рухында, қоршаған дүниеге ұқыпты қарауға тәрбиелеуге;4.Білім алушы лардың өмірлік дағдыларларын,
біліктіліктерін, өздігінен жұмыс істеуін, шы ғармашылық қабілеттерін дамытуға; 5.Өзінің кәсіптік шеберлігін, зияткерлік, шығармашы лық және жалпы ғылыми деңгейін ұдайы же тілдіріп отыруға; 6.Бес жылда кемінде 1 рет аттестаттаудан өтуге; 7.Педагогтік әдеп нор маларын сақтауға; 8.Оқушылардың, тәрбие ленушілердің және олардың ата-аналарының абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті.).Міндеттері мен педагогтік әдеп нормаларын бұзғаны үшін педагог қызметкер ҚР-ның заңдарында және еңбек шартында көзделген жауаптылыққа тартылуы мүмкін.-
4.ҚР-ның заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда,педагог қызметкерлерді өздерінің кәсіптік міндеттерін орындаумен байланысы жоқ жұмыс түрлеріне тартуға жол берілмейді. -
5.Білім беру ұйымдарында жұмыс істеуге педагогтік қызметіне сот үкімімен н/се мед/лық қорытындымен тыйым салынған адамдар, сондай-ақ заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген н/се алынбаған соттылығы бар адамдар жіберілмейді.)
52-бап(1-7(1-3)-8(1-3)):
Білім беру ұйымдары қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу жүйесі
1. Мемлекеттік білім беру ұйымдары қызмет¬керлерінің еңбегіне ақы төлеу жүйесі Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен айқындалады.
Мемлекеттік емес білім беру ұйымдары қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеуді Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес олардың құрылтайшылары немесе оған уәкілетті адам айқындайды.
2. Бюджет қаражаты есебінен қаржылан¬ды¬рылатын мемлекеттік білім беру ұйымдары қызмет-керлеріне жалақыны есептеу ережесін еңбек саласындағы уәкілетті органмен келісім бойынша білім беру саласындағы уәкілетті орган бекітеді.
3. Білім беретін мемлекеттік мекемелер мен қазыналық кәсіпорындардың педагог қызметкер¬лерінің лауазымдық айлықақысы, қосымша ақылар мен үстеме ақылар, сондай-ақ ынталандыру сипатындағы басқа да төлемдер Қазақстан Респуб¬ликасының заңнамасымен айқындалады.
4. Білім беру ұйымдарының қызметкерлеріне ауылдық жерде жұмыс істегені үшін, сынып жетекшілігі үшін, дәптерді, жазу жұмыстарын тексергені үшін, оқу кабинеттеріне меңгерушілік еткені, пәндерді тереңдетіп оқытқаны, эксперимент режимінде жұмыс істегені үшін Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен қосымша ақы және басқа да төлемдер төлеу жүргізіледі.
5. Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орын¬дарының профессор-оқытушылар құрамы мен басшы қызметкерлерінің лауазымдық айлықақысы арт¬тырылып отыратын коэффициентті ескере отырып айқындалады.
6. Мемлекеттік білім беру ұйымдарының педагог қызметкерлеріне тиісті дипломы бар болған кезде негізгі жұмыс орны бойынша:
философия докторы (PhD) және бейіні бойынша доктор дәрежесі үшін бір айлық ең төменгі жалақы мөлшерінде;
ғылым кандидаты дәрежесі үшін бір айлық ең төменгі жалақы және ғылым докторы дәрежесі үшін екі айлық ең төменгі жалақы мөлшерінде қосымша ақы белгіленеді.
7. Мемлекеттік білім беру ұйымдарының педагог қызметкерлеріне айлық жалақыны есептеу үшін аптасына нормативтік оқу жүктемесі:
1) 18 сағаттан аспайтындай:
бастауыш білім беру ұйымдары үшін;
негізгі, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін;
білім алушылар мен тәрбиеленушілерге қосымша білім беру ұйымдары үшін;
мамандандырылған және арнайы білім беру ұйымдары үшін;
2) 24 сағаттан аспайтындай:
мектепке дейінгі ұйымдар және мектепке дейінгі тәрбие берудің мектепалды топтары және білім беру ұйымдарының мектепалды сыныптары үшін;
балалар мен жасөспірімдердің спорттық білім беру ұйымдары үшін;
3) 30 сағаттан аспайтындай интернаттық ұйымдардың, демалыс лагерьлерінің, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары жатақханаларының тәрбиешілері үшін белгіленеді.
Жоғары оқу орындарын қоспағанда, мемлекеттік білім беру ұйымдарында педагог қызметкерлердің лауазымдық міндеттеріне (біліктілік талаптарына) қатысты нормативтік оқу жүктемесін білім беру саласындағы уәкілетті органның ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.
Жоғары оқу орындары профессор-оқытушылар құрамының жылдық оқу жүктемесі жұмыс уақытының жылдық нормасының шегінде белгіленеді және ғылыми кеңестің шешімі негізінде жоғары оқу орнының басшысы бекітеді.
8. Мемлекеттік тапсырысты айқындау кезінде мемлекеттік жоғары оқу орындары профессор-оқытушылар құрамының жалпы саны мынадай орташа арақатынасты негізге ала отырып есептеледі:
1) студенттер мен оқытушылар (бір оқытушыға шаққандағы студенттердің орташа саны) тиісінше:
күндізгі оқу нысаны үшін - 8:1 (медициналық жоғары оқу орындары үшін - 6:1);
кешкі оқу нысаны үшін - 16:1;
сырттай оқу нысаны үшін - 32:1;
2) магистранттар және оқытушылар - 4:1;
3) докторанттар және оқытушылар - 3:1.
53-бап(1(1-2)-2(1-3)-3(1-3)):
Әлеуметтік кепілдіктер
1. Педагог қызметкерлер мынадай:
1) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тұрғын үй, оның ішінде қызметтік үй және (немесе) жатақхана;
2) жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының педагог қызмет¬керлері үшін ұзақтығы күнтізбелік 56 күн; оқу-әдістемелік қамтамасыз ету, мектепке дейінгі және қосымша білім беру ұйымдарының педагог қызмет-керлері үшін - күнтізбелік 42 күн ақы төленетін жыл сайынғы демалыс алудың әлеуметтік кепілдіктерін иеленеді.
2. Ауылдық жерде жұмыс істейтін білім берудің педагог қызметкерлеріне жергілікті өкілді орган-дардың шешімі бойынша:
1) қала жағдайында педагогтік қызметпен айналысатын педагог қызметкерлердің ставкаларымен салыстырғанда айлықақылар мен тарифтік ставкалар кемінде жиырма бес процентке арттырылып белгіленеді;
2) коммуналдық қызмет көрсетулерге шығыс¬тарды жабуға және тұрғын үй-жайларды жылыту үшін отын сатып алуға жергілікті өкілді органдардың шешімі бойынша белгіленетін мөлшерде бюджет қаражаты есебінен біржолғы ақшалай өтемақы төленеді;
3) жеке меншігінде малы барларға ауыл¬шаруашылық ұйымдарының қызметкерлерімен бірдей, жемшөп, малын жаю және шөп шабу үшін жер учаскелері беріледі.
3. Білім беру ұйымдарының педагог қызмет¬керлеріне жыл сайын тиісті бюджет қаражаты есебінен:
1) оларға кезекті еңбек демалысын беру кезінде мемлекеттік білім беру ұйымдарында Қазақстан Республикасының еңбек туралы заңнамасымен айқындалған мөлшерде күнтізбелік жылда бір рет сауықтыруға жәрдемақы;
2) “Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы” атағын иеленушіге айлық есептік көрсеткіштің 2000 еселенген мөлшерінде мемлекеттік грант;
3) “Үздік педагог” атағын иеленушіге айлық есептік көрсеткіштің 1000 еселенген мөлшерінде мемлекеттік грант төленеді.
8-тарау.Білім беру саласындағы мемлекеттік реттеу.
54-бап(1-2):
55-бап(1-3):
56-бап(1(1-3)-2):
57-бап(1-5):
58-бап(1-4):
59-бап(1-2(1-2)-3(1-3)-4(1-3)-5-6(1-2)-7-8-9(1-3)-10-11-12-13-14-15-16):
60-бап(1-2(1-2)-3(1-6)-4):
9-тарау.Білім беру жүйесін қаржылық қамтамасыз ету.
61-бап(1-2(1-5)-3(1-5)):
62-бап(1-5(1-3)-6-7-8):
63-бап(1-3(1-9)-4-5-6):
64-бап(1-3):
10-тарау.Білім беру саласындағы халықаралық қызмет.
65-бап(1-5):
66-бап(1-3):
11-тарау.Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық
67-бап:ҚР-ның білім беру саласындағы заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық.
ҚР-ның білім беру саласындағы заңнамасын бұзу ҚР-ның заңдарына сәйкес жауаптылық қа әкеп соғады.
12-тарау.Қорытынды ережелер.
68-бап:
1.Осы заң, 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін 8-баптың 2-тармағы ның екінші бөлігін, 52-баптың 6-тармағының екінші абзацын, 7-тармағы 1)тармақшасы ның екінші және бесінші абзацтарын, 8-тармағының 2),3) тармақшаларын және 53-бап тың 3-тармағының 1),3) тармақшаларын қоспағанда, алғашқы ресми жарияланған күннен бастап күнтізбелік 10 күн өткеннен кейін қолданысқа енгізіледі.
2.Білім беру ұйымдарына осы Заң қолданысқа енгізгенге дейін оқуға түскен адамдар оқуға түскен кезде қолданыста болған білім беру бағдарламалары б/ша оқуын бітіріп, оларға білім туралы белгіленген үлгідегі құжат беріледі.
3. «Білім туралы» 1999 жылғы 7 маусымдағы ҚР-сы Заңының (ҚР Парламентінің Жаршы сы,1999ж.№13,429-құжат;№23,927-құжат; 2001ж.№13-14,173-құжат; №24,338-құжат; 2004ж.№18,111-құжат;№23,142-құжат, 2006ж.№1,5құжат; №3,22-құжат; №12,71-құжат; №15,92-құжат; 2007ж.№2,18-құжат; №9,67-құжат) күші жойылды деп танылсын.

Категория: Нормативтік құжаттар

 
Назад Вперед
бесплатно скачать фильмы без регистрации и скачать DataLife Engine